SC Private University Fees: ખાનગી યુનિવર્સિટીઓમાં વધતી ફી અને નાણાકીય વ્યવસ્થાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ વલણ અપનાવ્યું છે. જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજરિયાની બેન્ચે 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ખાનગી યુનિવર્સિટીઓને નફો કમાવતી સંસ્થા તરીકે ચલાવી શકાય નહીં. કોર્ટે દેશભરની ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ પાસેથી છેલ્લા પાંચ વર્ષના ઓડિટેડ નાણાકીય રેકોર્ડ, ફી માળખું, સરપ્લસ ફંડ, તેના રોકાણ અને અન્ય નાણાકીય વ્યવહારોની વિગતો મંગાવી છે.
છ અઠવાડિયામાં સરકારોએ માહિતી કોર્ટમાં રજૂ કરવાની રહેશે
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, તમામ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સંબંધિત ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજો પાસેથી જરૂરી માહિતી મેળવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ માહિતી મેળવ્યા બાદ મુખ્ય સચિવો મારફતે છ અઠવાડિયાની અંદર સોગંદનામું દાખલ કરવાનું રહેશે. મામલાની આગામી સુનાવણી 19 નવેમ્બર 2026ના રોજ થવાની છે.
કોર્ટનું કહેવું છે કે યુનિવર્સિટી પાસે તેના સુચારુ સંચાલન માટે યોગ્ય નાણાકીય ભંડાર હોવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સંસ્થાના નાણાંનો ઉપયોગ શિક્ષણ સાથે સીધો સંબંધ ન ધરાવતા હેતુઓ માટે થાય છે કે નહીં, તે અંગે પારદર્શિતા જરૂરી છે.
ફીથી લઈને સરપ્લસ ફંડ સુધીનો હિસાબ
કોર્ટે યુનિવર્સિટીઓ પાસેથી છેલ્લા પાંચ વર્ષના ઓડિટેડ નાણાકીય રેકોર્ડ માંગ્યા છે. તેમાં કેટલા નાણાં એકત્ર થયા, કયા હેતુ માટે ખર્ચાયા, વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કેટલી ફી વસૂલાઈ અને ફી કયા હેડ હેઠળ લેવામાં આવી તેની વિગતો સામેલ રહેશે.
આ ઉપરાંત યુનિવર્સિટીઓએ સરપ્લસ એટલે કે ખર્ચ બાદ બચેલી રકમ કેટલી છે, તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો અને જો તે રકમનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું હોય તો રોકાણ ક્યાં કરવામાં આવ્યું તેની માહિતી પણ આપવી પડશે. શિક્ષણ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલા ન હોય તેવા લોકોને કરવામાં આવેલી ચુકવણીની વિગતો પણ કોર્ટ સમક્ષ મૂકવાની રહેશે.
ડેવલપમેન્ટ ફંડ સહિતની વધારાની વસૂલાત પર પણ નજર
સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર ટ્યુશન ફીનો હિસાબ માંગ્યો નથી. પ્રવેશ સમયે અને અભ્યાસક્રમ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વસૂલવામાં આવતી તમામ પ્રકારની રકમની વિગતો પણ માંગવામાં આવી છે.
જો ડેવલપમેન્ટ ફંડ, વિશેષ કાર્યક્રમ, અન્ય સુવિધા અથવા કોઈ અલગ નામ હેઠળ વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી રકમ લેવામાં આવે છે તો તેની પણ સંપૂર્ણ માહિતી આપવી પડશે. કોર્ટ એ પણ જાણવા માગે છે કે આ રીતે એકત્ર થયેલા નાણાંમાંથી બનેલા સરપ્લસનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે.
સરકાર પાસેથી મળેલી જમીન અને રાહતોનો પણ હિસાબ
ખાનગી યુનિવર્સિટીઓને કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકારો પાસેથી મળેલા લાભો અંગે પણ કોર્ટ સમક્ષ વિગતો આપવી પડશે. તેમાં જમીનની ફાળવણી, કાયદાકીય રાહતો, નિયમોમાં છૂટ અથવા અન્ય વિશેષ સુવિધા અને વિશેષાધિકારનો સમાવેશ થાય છે.
આ નિર્દેશનો અર્થ એ છે કે જાહેર સત્તા પાસેથી મળેલી સુવિધાઓનો ઉપયોગ કઈ રીતે થયો અને તેના બદલામાં સંસ્થા જાહેર હિતમાં શું કરી રહી છે તે અંગે પણ વધુ નાણાકીય પારદર્શિતા જરૂરી બનશે.
એડમિશન, પરીક્ષા અને મેનેજમેન્ટની ભૂમિકા પણ તપાસાશે
યુનિવર્સિટીઓએ દરેક અભ્યાસક્રમમાં પ્રવેશ આપવાની પ્રક્રિયા, પ્રવેશના નિર્ણયો કોણ લે છે, પ્રશ્નપત્ર કોણ તૈયાર કરે છે, પરીક્ષા કોણ યોજે છે અને ઉત્તરવહીઓનું મૂલ્યાંકન કોણ કરે છે તેની માહિતી આપવી પડશે.
ફંડનું સંચાલન કોણ કરે છે અને આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં યુનિવર્સિટી મેનેજમેન્ટની ભૂમિકા શું છે તે પણ જાહેર કરવાનું રહેશે. એટલે કે કોર્ટની તપાસ માત્ર ફી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સંસ્થાની સમગ્ર વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ સુધી વિસ્તરી છે.
શિક્ષકોની ભરતી, પગાર અને વર્ગો અંગે પણ વિગતો
કોર્ટે શિક્ષકો અને બિન-શૈક્ષણિક કર્મચારીઓની ભરતી તથા તેમના પગાર અને સેવા શરતો અંગે પણ માહિતી માંગી છે. શિક્ષકોને વર્ગો કેવી રીતે ફાળવવામાં આવે છે, દરેક શિક્ષકને કેટલા વર્ગો મળ્યા અને વાસ્તવમાં કેટલા વર્ગો લેવામાં આવ્યા તેની વિગતો પણ માંગવામાં આવી છે.
જો કોઈ શિક્ષક નિર્ધારિત વર્ગો ન લે તો વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસને અસર ન થાય તે માટે યુનિવર્સિટીએ કઈ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરી તેની માહિતી પણ આપવી પડશે. આ સંદર્ભમાં જાન્યુઆરી 2025થી આગળની વિગતો માંગવામાં આવી છે.
વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદો અને નિયમનકારી તપાસ પણ દાયરામાં
કોર્ટે યુનિવર્સિટીઓની ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થાની વિગતો પણ માંગી છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કેટલી ફરિયાદો મળી, ફરિયાદ સમિતિમાં કોણ છે, ફરિયાદો પર શું કાર્યવાહી થઈ અને તેનો કેટલા સમયમાં નિકાલ થયો તેની માહિતી આપવાની રહેશે.
મેડિકલ, ડેન્ટલ, નર્સિંગ, ફાર્મસી, લો, વેટરિનરી અને અન્ય પ્રોફેશનલ અભ્યાસક્રમો સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓ માટે સંબંધિત નિયામક સંસ્થાઓ પાસેથી છેલ્લા પાંચ વર્ષના ઇન્સ્પેક્શનની વિગતો પણ માંગવામાં આવી છે. હોસ્પિટલ સાથે જોડાયેલી મેડિકલ કોલેજોના કિસ્સામાં કોલેજ અને હોસ્પિટલ વચ્ચેના સંબંધની માહિતી પણ રજૂ કરવાની રહેશે.
એમિટી યુનિવર્સિટીના મામલાથી દેશવ્યાપી તપાસ સુધી
આ કાર્યવાહી નોઈડા સ્થિત એમિટી યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલા એક વિદ્યાર્થીની ફરિયાદથી શરૂ થયેલા મામલામાંથી આગળ આવી છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટને લાગ્યું કે મુદ્દો માત્ર એક યુનિવર્સિટી સુધી મર્યાદિત નથી અને દેશની ખાનગી યુનિવર્સિટીઓના સંચાલન, ફી, નાણાકીય વ્યવસ્થા, સરકારી લાભો અને નિયમનકારી દેખરેખને વ્યાપક જાહેર હિતના દૃષ્ટિકોણથી જોવાની જરૂર છે. તેથી તપાસનો વ્યાપ દેશભરની ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ સુધી વધારવામાં આવ્યો.
હવે સરકાર સામે સૌથી મોટા સવાલો
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ સરકારોએ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ પાસેથી મળનારી માહિતી કેટલી પારદર્શક રીતે જાહેર કરવી તે મહત્વપૂર્ણ બનશે. શું વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વસૂલાતી દરેક પ્રકારની ફીનો હિસાબ જાહેર થશે? સરકારી જમીન અને અન્ય રાહતો મેળવનારી ખાનગી યુનિવર્સિટીઓની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પાસે અસરકારક દેખરેખની વ્યવસ્થા છે? છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ફી કેટલી વધી અને તેના પ્રમાણમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા, શિક્ષકોના પગાર અને વિદ્યાર્થીઓની સુવિધાઓમાં કેટલો સુધારો થયો તેની તપાસ થશે?
અને સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો કોર્ટની તપાસમાં શિક્ષણ સાથે અસંબંધિત નાણાકીય ઉપયોગ અથવા અયોગ્ય વસૂલાત સામે આવે, તો સરકાર અને સંબંધિત નિયમનકારી સંસ્થાઓ જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કયા પગલાં લેશે?
કોર્ટના નિર્દેશો મુજબ આ મામલો હવે માત્ર ફી વધારાનો નહીં, પરંતુ ખાનગી ઉચ્ચ શિક્ષણમાં નાણાકીય પારદર્શિતા, સરકારી રાહતો અને નિયમનકારી જવાબદારીનો પણ મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
