Political Representation of Women: સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩માં જ્યારે સંસદમાં ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ પસાર થયો, ત્યારે આખા દેશમાં એવી જાહેરાતો કરવામાં આવી હતી કે હવે ભારતીય રાજનીતિની તસવીર બદલાશે. સત્તાધારી પક્ષે આને મહિલા સશક્તિકરણની દિશામાં એક ઐતિહાસિક કદમ ગણાવ્યું હતું. પરંતુ, લોકસભા ચૂંટણી ૨૦૨૪ અને ત્યારપછીની ૨૦ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓના આંકડાઓ જોતા લાગે છે કે આ કાયદો માત્ર કાગળ પરની એક સુશોભિત જાહેરાત બનીને રહી ગયો છે. એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR)નો તાજો અહેવાલ એ કડવી વાસ્તવિકતાનો અરીસો છે, જે દર્શાવે છે કે રાજકીય પક્ષો મહિલાઓને માત્ર વોટબેંક તરીકે જ જુએ છે, પરંતુ જ્યારે સત્તાની વહેંચણીની વાત આવે છે ત્યારે તેઓ તેમને ટિકિટ આપવામાં પણ કંજૂસી કરે છે. કુલ ૩૯,૭૮૯ ઉમેદવારોમાંથી માત્ર ૧૦.૨ ટકા મહિલાઓ હોવી એ આપણી લોકશાહીના કથિત વિકાસની પોલ ખોલી નાખે છે.
મોટા રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું બેવડું વલણ: વાતો મોટી, પણ ટિકિટમાં કંજૂસી
રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી પહેલા મહિલા સશક્તિકરણની મોટી મોટી વાતો કરે છે, પરંતુ જ્યારે ટિકિટ આપવાનો સમય આવે છે, ત્યારે તેમના તમામ દાવાઓ હવામાં ઉડી જાય છે. ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય સ્તરના મોટા ગજાના પક્ષોનું પ્રદર્શન અત્યંત નિરાશાજનક રહ્યું છે. ભાજપ કે જે આ કાયદાને પોતાની સિદ્ધિ ગણાવે છે, તેણે લોકસભા ચૂંટણી ૨૦૨૪માં માત્ર ૧૬ ટકા મહિલાઓને જ ટિકિટ આપી હતી. તેવી જ રીતે કોંગ્રેસની સ્થિતિ પણ કંઈ ખાસ અલગ નથી, તેમણે ૧૩ ટકા મહિલાઓને જ મેદાનમાં ઉતારી હતી. આ આંકડા સાબિત કરે છે કે રાષ્ટ્રીય પક્ષો હજુ પણ મહિલાઓને રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે માનસિક રીતે તૈયાર નથી. તેઓ મહિલાઓને સશક્ત કરવાને બદલે માત્ર સત્તાના ગણિતમાં તેમને ગોઠવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જે લોકશાહી માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
| રાજકીય પક્ષ | કુલ ઉમેદવારો | મહિલા ઉમેદવારો (ટકાવારી) |
| ભાજપ | 441 | 70 (16%) |
| કોંગ્રેસ | 328 | 41 (13%) |
| બીજેડી | 21 | 7 (33%) |
| આરજેડી | 24 | 7 (29%) |
| ટીએમસી | 48 | 12 (25%) |
| નામ તમિલર કાંચી | 40 | 20 (50%) |
| સીપીએમ | 52 | 7 (13%) |
રાષ્ટ્રીય પક્ષો કરતા પ્રાદેશિક પક્ષોનું મજબૂત પ્રદર્શન
જ્યારે રાષ્ટ્રીય પક્ષો મહિલાઓને ટિકિટ આપવામાં પાછળ રહ્યા, ત્યારે કેટલાક પ્રાદેશિક પક્ષોએ મહિલા ઉમેદવારોને તકો આપીને એક નવી આશા જગાવી છે. બીજુ જનતા દળ (બીજેડી)એ ૩૩ ટકા, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD)એ ૨૯ ટકા અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)એ ૨૫ ટકા મહિલાઓને ટિકિટ આપીને એ સાબિત કર્યું છે કે જો દાનત હોય તો મહિલાઓની ભાગીદારી વધારી શકાય છે. સૌથી ચોંકાવનારી વાત તો ‘નામ તમિલર કાંચી’ પક્ષની છે, જેણે પોતાના ૫૦ ટકા ઉમેદવાર મહિલાઓને બનાવીને એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કર્યો છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે મહિલાઓની ક્ષમતામાં કોઈ કમી નથી, પરંતુ કમી છે તો માત્ર પક્ષના નેતૃત્વની દૂરંદેશી અને ઈચ્છાશક્તિમાં. પ્રાદેશિક પક્ષોની આ પહેલ રાષ્ટ્રીય પક્ષો માટે એક તમાચો છે જેઓ હજુ પણ જૂની પુરાણી માનસિકતા સાથે મહિલાઓને અટકાવી રહ્યા છે.
કાયદો આવ્યો છતાં પરિસ્થિતિ યથાવત
વિવિધ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓના આંકડા પણ એ જ દર્શાવે છે કે મહિલાઓનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ નહિવત છે. લોકસભા ચૂંટણીમાં ૯.૬ ટકા, ઓડિશામાં ૧૩.૯ ટકા, દિલ્હીમાં ૧૩.૭ ટકા, તો છેક અરુણાચલ પ્રદેશ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તો આ આંકડો ૪.૯ ટકા જેવી અત્યંત નીચી સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. આ સ્થિતિ ત્યારે છે જ્યારે દેશમાં મહિલા અનામત કાયદો અસ્તિત્વમાં છે. આંકડાકીય રીતે જોતા કોઈ પણ રાજ્યમાં મહિલા ઉમેદવારોનું પ્રમાણ ૨૦ ટકા પણ પહોંચ્યું નથી. શું આને આપણે સશક્તિકરણ કહીશું? સદીઓથી મહિલાઓ ઘરની ચાર દીવાલોમાં કેદ હતી, હવે તેમને રાજકારણની બહારના દરવાજા સુધી લાવીને રોકી દેવામાં આવી છે. આ માત્ર આંકડાનો રમત નથી, આ દેશની અડધી વસ્તી સાથે થયેલો અન્યાય છે.
| ચૂંટણીનું નામ | કુલ ઉમેદવારો | મહિલા ઉમેદવારો (ટકાવારી) |
| લોકસભા 2024 | 8,360 | 800 (9.6%) |
| ઓડિશા વિધાનસભા 2024 | 1,285 | 178 (13.9%) |
| દિલ્હી વિધાનસભા 2025 | 699 | 96 (13.7%) |
| પુડુચેરી વિધાનસભા 2026 | 294 | 40 (13.6%) |
| પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા 2026 | 2,926 | 385 (13.2%) |
| છત્તીસગઢ વિધાનસભા 2023 | 1,181 | 155 (13.1%) |
| તમિલનાડુ વિધાનસભા 2026 | 4,023 | 443 (11.0%) |
| અરુણાચલ પ્રદેશ વિધાનસભા 2024 | 143 | 7 (4.9%) |
| જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભા 2024 | 873 | 43 (4.9%) |
સત્તાના ગલિયારાઓમાં મહિલાઓ માટે કેમ છે આટલો વિરોધ?
સવાલ એ થાય છે કે રાજકીય પક્ષો મહિલાઓને ટિકિટ આપતા કેમ ડરે છે? શું તેમને ડર છે કે મહિલાઓ ચૂંટાઈને આવશે તો તેમનું વર્ચસ્વ ઓછું થઈ જશે? ભારતીય રાજનીતિમાં આજે પણ વંશવાદ અને બાહુબલી સંસ્કૃતિનું વર્ચસ્વ છે, જ્યાં મહિલાઓ માટે જગ્યા બનાવવી એ એક પડકાર છે. જે પક્ષો પોતાના નેતાઓના પુત્રો કે સંબંધીઓને આરામથી ટિકિટ આપી દે છે, તેઓ જ મહિલા ઉમેદવારો માટે ‘જીતવાની શક્યતા’ (Winnability) જેવા બહાના કાઢે છે. આ એક પ્રકારની વ્યવસ્થિત સાઠગાંઠ છે જે મહિલાઓને રાજનીતિથી દૂર રાખવા માટે રચવામાં આવી છે. જ્યાં સુધી મહિલાઓને સક્ષમ નેતાઓ તરીકે સ્વીકારવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી ‘નારી શક્તિ વંદન’ જેવા નારાઓ માત્ર ચૂંટણી જીતવાના હથિયાર બનીને જ રહેશે.
ભારતની લોકશાહી ત્યારે જ સાર્થક ગણાશે જ્યારે વિધાનસભા અને સંસદમાં મહિલાઓની સંખ્યા તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં હશે. આજે જ્યારે આપણે ૨૧મી સદીમાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે પણ મહિલાઓને તેમની રાજકીય ઓળખ બનાવવા માટે આટલી લડાઈ કરવી પડે તે શરમજનક છે. ADRનો આ અહેવાલ એ ચેતવણી છે કે જો રાજકીય પક્ષો પોતાની નીતિ નહીં બદલે, તો આવનારી પેઢીઓ તેમને માફ નહીં કરે. મહિલાઓ હવે માત્ર ભાષણો સાંભળવા નથી માંગતી, તેઓ નીતિ નિર્ધારણ કરવામાં પોતાની સક્રિય ભાગીદારી ઈચ્છે છે. આ માત્ર મહિલાઓની માંગ નથી, આ દેશના વિકાસ માટેની અનિવાર્યતા છે. જો મહિલાઓને ખરેખર આગળ લાવવી હોય, તો હવે પક્ષોએ ટિકિટના ગણિત બદલવા પડશે અને સત્તાના દરવાજા મહિલાઓ માટે સાચા અર્થમાં ખોલવા પડશે.
આ પણ વાંચો:
