Hasdeo Forests Coal Mining: છત્તીસગઢના હસદેવ અરણ્યના હૃદય સમાન ગીચ જંગલોમાં વધુ એક વખત કોલસાના ખોદકામનો માર્ગ મોકળો થયો છે. કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે તાજેતરમાં કેતે એક્સટેન્શન ઇન્ટિગ્રેટેડ કોલસા બ્લોક માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી (EC) આપી દીધી છે. આ વિવાદાસ્પદ પરિયોજનાનો મુખ્ય લક્ષ્યાંક પ્રતિ વર્ષ 90 લાખ ટન કોલસાનું ઉત્પાદન કરવાનો છે. આ નિર્ણય મંત્રાલયની કોલસા ખનન સંબંધી નિષ્ણાત મૂલ્યાંકન સમિતિની લાંબા સમયની ભલામણો અને સૈદ્ધાંતિક વન મંજૂરી બાદ લેવામાં આવ્યો છે. 24 જૂનના રોજ જારી કરવામાં આવેલી આ મંજૂરીએ સ્થાનિક પર્યાવરણવાદીઓ અને આદિવાસી સમુદાયોમાં ભારે ચિંતાનું મોજું ફેલાવી દીધું છે, કારણ કે આ વિસ્તાર પહેલેથી જ તેની અપ્રતિમ જૈવ વિવિધતા માટે જાણીતો છે.
હસદેવનું અસ્તિત્વ અને ખનનનો ઈતિહાસ
હસદેવ અરણ્ય વિસ્તાર મધ્ય ભારતના સૌથી જૂના અને ગીચ જંગલોમાં સ્થાન પામે છે, જે આશરે 1,502 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે. આ પરિયોજના હસદેવના જંગલોમાં મંજૂરી મેળવનાર ત્રીજો મોટો કોલસા વિસ્તાર છે. આ પહેલા પરસા અને પરસા ઈસ્ટ કેતે બાસન (PEKB) ઓપન-કાસ્ટ ખાણો અહીં કાર્યરત છે. એક સમયે આ આખું ક્ષેત્ર વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ‘નો-ગો’ એટલે કે ખનન નિષિદ્ધ વિસ્તાર તરીકે ઓળખાતું હતું, પરંતુ સમય જતાં વિવિધ સરકારી મંજૂરીઓએ આ પ્રતિબંધોને ઓગાળી દીધા છે. સરગુજા જિલ્લાના આ 1,760 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા કોલસા બ્લોકને 2015માં રાજસ્થાન રાજ્ય વિદ્યુત ઉત્પાદન નિગમ લિમિટેડને ફાળવવામાં આવ્યો હતો, અને જાણીતું અદાણી સમૂહ આ ખાણના ડેવલપર અને ઓપરેટર તરીકે કામ કરી રહ્યું છે. અહીં નીકળતો કોલસો રાજસ્થાનના છબડા અને સુરતગઢ તાપ વિદ્યુત પ્લાન્ટ્સની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મોકલવામાં આવશે.
જૈવ વિવિધતા પર ગંભીર અસરોની ચેતવણી
ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન (WII) દ્વારા 2021માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી હતી કે હસદેવ-અરણ્યમાં વધુ ખનન કરવાથી અહીંની નાજુક જૈવ વિવિધતા પર અપરિવર્તનીય અસર પડી શકે છે. સંસ્થાએ એવી સ્પષ્ટ ભલામણ કરી હતી કે PEKB ખાણ સિવાય આ ગીચ જંગલોમાં અન્ય કોઈ પણ નવું ખનન કાર્ય થવું જોઈએ નહીં. આ વિસ્તાર સાલ અને સાગના વૃક્ષોથી છવાયેલો છે અને હાથીઓ, દીપડાઓ તથા વાઘ જેવા અનેક સંવેદનશીલ વન્યજીવોનું કુદરતી આવાસ તેમજ તેમનો મુખ્ય અવરજવરનો કોરિડોર છે. ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ ફોરેસ્ટ્રી રિસર્ચ એન્ડ એજ્યુકેશન (ICFRE) એ પણ પર્યાવરણીય ઉપાયોના અમલીકરણ પર ભાર મૂક્યો હતો, પરંતુ વિકાસની દોડમાં આ ચેતવણીઓ ઘણીવાર ગૌણ બની જતી હોય તેવું જણાય છે.
પરિયોજનાના દસ્તાવેજો મુજબ, આ વિશાળ ખાણ બનાવવા માટે 1,742.6 હેક્ટર વન ભૂમિનું ડાયવર્ઝન કરવામાં આવશે, જેના કારણે આશરે 4.48 લાખ વૃક્ષો પર કુહાડી ફરશે. જોકે, સરકારનો દાવો છે કે આ વૃક્ષોની કટાઈ એકસાથે નહીં પણ તબક્કાવાર કરવામાં આવશે. પ્રથમ પાંચ વર્ષમાં અંદાજે 98,000 અને ત્યારબાદના વર્ષોમાં 60,000 વૃક્ષો કાપવાનું આયોજન છે. તંત્રએ રાજ્ય સરકારને 67,414 નાના વૃક્ષોને અન્ય જગ્યાએ પ્રત્યારોપણ (ટ્રાન્સલોકેશન) કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આમ છતાં, પર્યાવરણવિદો માને છે કે કુદરતી જંગલ અને તેની જૈવિક સમૃદ્ધિનું સ્થાન માનવસર્જિત વનીકરણ કે પ્રત્યારોપણ ક્યારેય લઈ શકતું નથી. જમીનના ઉપયોગમાં થતા આ ફેરફારથી જંગલોની સરેરાશ ઘનતા અને ક્ષેત્રફળમાં મોટો ઘટાડો નોંધાશે તે નિશ્ચિત છે.
સ્થાનિક સમુદાયો અને આદિવાસીઓના અવાજનો સંઘર્ષ
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી વધુ પ્રભાવિત થનારા ઉદયપુર તાલુકાના કેંતે, બાસન, ચકેરી અને પરોગિયા ગામોના 56 પરિવારો છે. સરકાર દ્વારા આ પરિવારોના પુનર્વસન માટે રાહત પેકેજની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો અને રાજકીય પક્ષો સતત તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમનો તર્ક છે કે જંગલ માત્ર લાકડાં કે જમીન નથી, પરંતુ તેમની સંસ્કૃતિ, જીવનશૈલી અને આજીવિકાનું એકમાત્ર સાધન છે. જ્યારે વન સલાહકાર સમિતિએ 2017માં ખોજ કાર્ય માટે મંજૂરી આપી હતી, ત્યારે જૈવ વિવિધતા અભ્યાસની શરત મૂકવામાં આવી હતી, પરંતુ આજે મંજૂરી મળતા એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે આર્થિક જરૂરિયાતો હંમેશા પર્યાવરણીય આદર્શો પર ભારે પડે છે.
ભાવિ પેઢી માટે એક અનિશ્ચિત વારસો
હસદેવ જંગલોને બચાવવાની લડાઈ હવે માત્ર સ્થાનિક મુદ્દો રહી નથી, પરંતુ તે આખા દેશના જળવાયુ પરિવર્તન અને પર્યાવરણીય સંતુલન સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે આપણે કોલસાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે હજારો વર્ષો જૂના કુદરતી ઈકોસિસ્ટમને નષ્ટ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર વૃક્ષો નથી કાપતા, પરંતુ ભવિષ્યની પેઢી માટે સુરક્ષિત પર્યાવરણની શક્યતાઓને પણ કાપી રહ્યા છીએ. આ પરિયોજનાનું અમલીકરણ એ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે કે શું વિકાસ અને પ્રકૃતિ વચ્ચે કોઈ સુવર્ણ મધ્યમ માર્ગ શક્ય છે? હાલ તો હસદેવના ગીચ જંગલો પર તોળાતા આ સંકટ સામે સંઘર્ષ ચાલુ રહેશે, પરંતુ સમય જ સાક્ષી આપશે કે આ ‘વિકાસ’ ની કિંમત કેટલી ચૂકવવી પડશે.
આ પણ વાંચો:
