India E20 Fuel Policy: 4 જુલાઈ 2026ના રોજ મોદી સરકાર દ્વારા આયોજિત પ્રેસ બ્રીફિંગ માત્ર એક જનસંપર્ક અભિયાન બનીને રહી ગઈ હતી. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના અધિકારીઓ અને ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓએ ભેગા મળીને ઉપભોક્તાઓની ગંભીર ફરિયાદોને ‘રેજ બેટ’ એટલે કે લોકોને ભડકાવવા માટે ફેલાવવામાં આવતી ખોટી સામગ્રી ગણાવીને ફગાવી દીધી હતી. લગભગ 90 મિનિટ સુધી ચાલેલી આ બ્રીફિંગનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈ-20 ના આર્થિક લાભોનું ગુણગાન ગાવાનો હતો. જોકે, આ દરમિયાન એવા મહત્વપૂર્ણ સવાલોને જાણીજોઈને નજરઅંદાજ કરવામાં આવ્યા, જે આજે દેશભરના લાખો વાહનચાલકોને પરેશાન કરી રહ્યા છે. આ બ્રીફિંગ એવા સમયે આવી છે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઈ-20 ને લઈને ચાલી રહેલી સુનાવણીમાં સરકાર દ્વારા તેને એક ‘એક્સપેરિમેન્ટ’ ગણાવવાની ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે, જેનો સરકાર હાલ ઇનકાર કરી રહી છે.
સુરક્ષાના દાવા અને પ્રમાણપત્રની વિરોધાભાસી સ્થિતિ
સરકાર અને ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ એક તરફ એમ કહે છે કે ઈ-20 ઈંધણ 2023 પહેલાના તમામ વાહનો માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે, તો બીજી તરફ એપ્રિલ 2023 પછીના તમામ નવા વાહનો માટે ‘ઈ-20-સર્ટિફાઈડ’ હોવું ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યું છે. આ બંને દાવાઓ એકબીજા સાથે મેળ ખાતા નથી. જો જૂના વાહનોમાં કોઈ ફેરફારની જરૂર નથી, તો નવા વાહનોમાં મટીરિયલ કમ્પેટિબિલિટી અને એન્જિન ટ્યુનિંગમાં ફેરફાર શા માટે કરવામાં આવ્યા? નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે એથેનોલ રબરની સીલ અને પ્લાસ્ટિકના ભાગો પર લાંબા ગાળે ઘાતક અસર કરે છે. ભલે ઈ-20 થી વાહન તરત બંધ ન પડે, પરંતુ તે વાહનના આયુષ્યને ચોક્કસપણે ઘટાડે છે.
માઈલેજમાં ઘટાડો અને ગ્રાહકોની આર્થિક માર
નીતિ આયોગના આંકડા પોતે જ સ્વીકારે છે કે ઈ-10 ના બદલે ઈ-20 વાપરવાથી વાહનની ફ્યુઅલ એફિશિયન્સીમાં 1 થી 2 ટકાનો ઘટાડો થાય છે, જ્યારે વાસ્તવિક અનુભવોમાં આ ઘટાડો તેનાથી ઘણો વધારે હોવાનું લોકો જણાવી રહ્યા છે. એથેનોલની કેલોરિફિક વેલ્યુ (ઉર્જા ક્ષમતા) પેટ્રોલ કરતા ઓછી હોય છે, જેના કારણે ગાડીનું માઈલેજ સ્વાભાવિક રીતે ઘટે છે. બ્રાઝીલ જેવા દેશોમાં, જ્યાં ઈંધણમાં વધુ એથેનોલ વપરાય છે, ત્યાં સરકાર ભારે સબસિડી આપે છે જેથી ઈંધણ સસ્તું પડે અને માઈલેજનું નુકસાન ભરપાઈ થઈ શકે. ભારતમાં સ્થિતિ સાવ ઉલટી છે; ગ્રાહકોએ માઈલેજનું નુકસાન પણ ભોગવવાનું છે અને ઈંધણ માટે સામાન્ય પેટ્રોલ જેટલી જ કિંમત પણ ચૂકવવાની છે.
પારદર્શિતાનો અભાવ અને કિંમત નિર્ધારણનું રહસ્ય
એથેનોલની પડતર કિંમત પેટ્રોલ કરતા 20 થી 40 ટકા ઓછી છે, તેમ છતાં ગ્રાહકોને મળતા પેટ્રોલ પંપની કિંમતોમાં કોઈ ઘટાડો જોવા મળતો નથી. પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ ઈ-85 માટે સસ્તા દરની વાત કરી હતી, પરંતુ ઈ-20 ના કિસ્સામાં ઉપભોક્તાઓને રાહત કેમ નથી મળતી, તે પ્રશ્નનો જવાબ સરકાર પાસે નથી. કાચા તેલની આયાતમાં જે બચત થઈ રહી છે, તેનો લાભ ક્યાં જાય છે? સરકાર આ બચતને આખા દેશના હિત તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ જ્યારે તેનો ખર્ચ સામાન્ય માણસના માઈલેજ ઘટવા અને વાહનના મેન્ટેનન્સમાં વધારાના રૂપમાં નીકળતો હોય, ત્યારે તેને ‘શુદ્ધ બચત’ કઈ રીતે કહી શકાય?
કૃષિ સબસિડી અને પર્યાવરણીય જોખમ
એથેનોલ ઉત્પાદન માટે વપરાતી શેરડી, ડાંગર અને મકાઈ જેવા પાકોને સિંચાઈ અને વીજળી પર ભારે સરકારી સબસિડી મળે છે. એક લીટર એથેનોલ બનાવવા માટે હજારો લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. જો આપણે ભૂગર્ભ જળનું સ્તર, ખાતરની આયાત અને અન્ય આર્થિક પડતરોને ગણતરીમાં લઈએ, તો એથેનોલની ‘સાચી કિંમત’ કદાચ પેટ્રોલ કરતા પણ વધુ હોઈ શકે છે. સરકારે અત્યાર સુધી કોઈ પણ એવું ‘લાઈફ-સાયકલ ઈકોનોમિક અસેસમેન્ટ’ જાહેર કર્યું નથી, જેમાં આ છુપી પડતરોનો ઉલ્લેખ હોય. ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે પાણીના ભંડારને જોખમમાં મૂકી રહ્યું છે, જે લાંબા ગાળે આર્થિક અને પર્યાવરણીય રીતે વધુ ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે છે.
સંગ્રહ અને ગુણવત્તાનું જોખમ
એથેનોલ ‘હાઈગ્રોસ્કોપિક’ છે, એટલે કે તે હવામાંથી ભેજ ખેંચે છે. આનાથી ઈંધણમાં ‘ફેઝ સેપરેશન’ થાય છે, જે એન્જિનમાં કાટ અને સૂક્ષ્મજીવો પેદા કરી શકે છે. ભૂટાને ભારતીય ઈ-20 ઈંધણ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો કારણ કે તેમની પાસે ગુણવત્તા નિયંત્રણના પૂરતા સાધનો નહોતા. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં 90,000 થી વધુ પેટ્રોલ પંપ છે, ત્યાં દરેક જગ્યાએ ભેજ મુક્ત સંગ્રહની ખાતરી આપવી એક મોટું પડકાર છે. સરકારે આ અંગેના વિશેષ પ્રોટોકોલ વિશે કોઈ નક્કર જાણકારી આપી નથી, જે સુરક્ષાને લઈને શંકાઓ પેદા કરે છે.
નીતિ આયોગના રિપોર્ટ અને વધતા જતા સવાલો
સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જે 2021 ના નીતિ આયોગના રોડમેપનો હવાલો અપાયો હતો, તેને સાર્વજનિક મંચ પરથી કેમ હટાવી દેવામાં આવ્યો? તે રિપોર્ટમાં માઈલેજમાં 6-7 ટકા સુધીનો ઘટાડો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. સરકાર કેમ આટલી મહત્વપૂર્ણ જાણકારી પારદર્શક રાખવાને બદલે છુપાવી રહી છે? સામાન્ય નાગરિકો આજે એ જાણવા માંગે છે કે જો ઈ-20 થી તેમના એન્જિનને નુકસાન થાય છે, તો શું વીમો તેને કવર કરશે? ગ્રાહકો પાસે ઈ-0 કે ઈ-10 પેટ્રોલ પસંદ કરવાનો વિકલ્પ કેમ છીનવી લેવામાં આવ્યો? દેશના ભલા માટેની આ નીતિનો બોજ માત્ર ગ્રાહકના ખિસ્સા પર જ કેમ નાખવામાં આવી રહ્યો છે, તે એક મોટો નૈતિક અને આર્થિક સવાલ છે.
આ પણ વાંચો:
