India FTA strategy: ભારતની વ્યાપાર નીતિમાં હાલમાં અનેક મોટા સોદાઓ, સમજૂતીઓ પર હસ્તાક્ષર અને મોટી જાહેરાતોનો દોર ચાલી રહ્યો છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે આ વર્ષે 1 ટ્રિલિયન ડોલરની નિકાસનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે. બોર્ડ ઓફ ટ્રેડની બેઠકમાં ગોયલે પતંગની દોરીનું ઉદાહરણ આપીને કહ્યું કે, સરકાર આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર અને સજાગ છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સમજૂતી માત્ર મોટી જાહેરાતોથી સફળ નથી થતી, તેના માટેની જટિલ સરકારી અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ જ અંતે પરિણામ નક્કી કરે છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા ભારત-યુકે CETA ના ‘રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન’ આ દિશામાં એક મહત્વનું પગલું છે, કારણ કે આ નિયમો જ નક્કી કરશે કે કયા ભારતીય નિકાસકારોને ડ્યુટી-ફ્રી સુવિધાનો વાસ્તવિક લાભ મળશે.
બે દાયકાનો લાંબો અને જટિલ પ્રવાસ
ભારત માટે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) તરફ આગળ વધવું એ કોઈ રાતોરાત લીધેલો નિર્ણય નથી, પરંતુ છેલ્લા 20 વર્ષનો એક ક્રમિક બદલાવ છે. નીતિ આયોગના રિપોર્ટ અનુસાર, 2006માં FTA વાળા દેશો સાથે ભારતના કુલ વ્યાપારનો હિસ્સો માત્ર 4.6 ટકા હતો, જે 2024 સુધીમાં વધીને 28.8 ટકા થઈ ગયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત વૈશ્વિક વેપાર સાથે જોડાવા માટે ખૂબ જ ગંભીર પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. જોકે, સિક્કાની બીજી બાજુ પણ એટલી જ ચિંતાજનક છે. લેટેસ્ટ ટ્રેડ રિપોર્ટ મુજબ, છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળામાં FTA વાળા દેશોમાં ભારતની નિકાસમાં 7 ટકાનો ઘટાડો થયો છે અને 40.26 અબજ ડોલર સુધી સીમિત રહી છે, જ્યારે તે જ દેશોમાંથી ભારતની આયાત 6 ટકા વધીને 70.98 અબજ ડોલર પર પહોંચી છે.
વ્યાપાર ખાધ અને જૂના સમજૂતીઓનો બોધપાઠ
ભારતના ત્રણ મોટા જૂના FTA — ASEAN (2010), જાપાન (2011) અને દક્ષિણ કોરિયા (2010) — ના લાંબા ગાળાના આંકડાઓ એક ગંભીર પેટર્ન તરફ ઈશારો કરે છે. આ સમજૂતીઓ પછી ભારતીય નિકાસમાં ચોક્કસ વધારો થયો છે, પરંતુ આયાત તેના કરતા અનેક ગણી ઝડપથી વધી છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઈનિશિએટિવ (GTRI) ના અહેવાલ મુજબ, ASEAN સાથે વ્યાપાર ખાધ 381 ટકા, જાપાન સાથે 318 ટકા અને દક્ષિણ કોરિયા સાથે 268 ટકા વધી છે. આ જ કારણ હતું કે 2019માં ભારતે RCEP માંથી બહાર નીકળવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ તાજા આંકડા સાબિત કરે છે કે જો સમજૂતીઓનું માળખું યોગ્ય ન હોય, તો તે નિકાસ વધારવાને બદલે વ્યાપાર ખાધમાં વધારો કરી શકે છે.
કાગળની કાર્યવાહી અને નાના નિકાસકારોની મજબૂરી
નિકાસના લક્ષ્યાંકો પ્રાપ્ત કરવામાં સૌથી મોટો અવરોધ કાગળની પ્રક્રિયાઓ અને વહીવટી બોજ છે. ઘણા FTA ભાગીદાર દેશોમાં ટેરિફ પહેલેથી જ ઓછા હતા, તેથી ભારતીય નિકાસકારોને FTA નો કોઈ ખાસ ફાયદો મળતો નથી. બીજી તરફ, ભારતમાં આવતા વિદેશી ઉત્પાદકો માટે સરેરાશ 12.6 ટકા ટેરિફ છે, જેના કારણે તેમને કાગળની જટિલ પ્રક્રિયાઓ પૂરી કરવી ખૂબ જ નફાકારક લાગે છે. પરિણામે, ભારતના FTA નો લાભ માત્ર 20-30 ટકા નિકાસકારો જ લઈ શકે છે, જ્યારે વિદેશી દેશોના 60-70 ટકા નિકાસકારો તેનો ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે. આ અસંતુલન જ સમજૂતીઓની સફળતામાં મુખ્ય અવરોધ છે.
CETA અને સુધારાની નવી તક
ભારત-યુકે CETA આ જૂની સમસ્યાઓમાંથી બહાર નીકળવાની એક નવી તક છે. યુકેએ શ્રમ-આધારિત ક્ષેત્રો જેવા કે કાપડ, ગાર્મેન્ટ, જૂતા અને ચામડાની વસ્તુઓ પર ઊંચા ટેરિફ લગાવ્યા હતા, જેમાં ભારતીય નિકાસકારોને સારો ફાયદો મળી શકે તેમ છે. પરંતુ પડકાર એ છે કે આ ક્ષેત્રોમાં મોટાભાગના નિકાસકારો નાના અને મધ્યમ કદના છે. આ નિકાસકારો પાસે સર્ટિફિકેટ અને નિયમોનું પાલન કરવાની ક્ષમતા કે સાધનોનો અભાવ છે. જે મોટા નિકાસકારો પાસે આ ક્ષમતા છે, તેમને ટેરિફમાં મળતો ફાયદો નહિવત છે. આમ, આ નીતિગત સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવો અત્યંત અનિવાર્ય છે.
ભાવિ સફળતા માટે શું કરવું જોઈએ?
GTRI અને નિષ્ણાતોએ આ સમસ્યાના નિરાકરણ માટે કેટલાક નક્કર સૂચનો આપ્યા છે. સૌ પ્રથમ, FTA ના ઉપયોગ અને અલગ-અલગ ક્ષેત્રોને મળતા ફાયદા પર નજર રાખવા માટે એક ‘FTA ઈમ્પેક્ટ મોનિટરિંગ ઓથોરિટી’ ની સ્થાપના થવી જોઈએ. આ ઉપરાંત, બંને દેશોએ એકબીજાના ટેસ્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડને માન્યતા આપવી જોઈએ અને નાના નિકાસકારો માટે નિયમોનું પાલન કરવાનું સરળ બનાવવું જોઈએ. અત્યાર સુધી થયેલી FTA ની સમીક્ષાઓમાં આ સૂચનોને ગંભીરતાથી લાગુ કરવામાં આવ્યા નથી. જો સરકારે 1 ટ્રિલિયન ડોલરનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવું હોય, તો માત્ર ડ્યુટી-ફ્રી ટકાવારી પર ધ્યાન આપવાને બદલે, નિકાસકારોને પડતી મુશ્કેલીઓ દૂર કરવી પડશે.
માત્ર આંકડાઓથી નહીં, પરિણામોથી મૂલ્યાંકન
અંતે, 15 જુલાઈ પછીના બે-ત્રણ ત્રિમાસિક ગાળાના પરિણામો જ નક્કી કરશે કે આ વેપાર સમજૂતી સફળ છે કે નહીં. જો CETA નો ઉપયોગ ભારતના જૂના સરેરાશ 20-30 ટકાના દાયરાને ઓળંગીને વધે, તો જ તેને સાચી સફળતા માની શકાય. સરકારે એ સમજવું પડશે કે માત્ર ડ્યુટી-ફ્રી જાહેરાતો એ પતંગ જેવી છે, જે આકાશમાં તો દેખાય છે, પણ જો તેની દોરી (વહીવટી પ્રક્રિયાઓ) મજબૂત નહીં હોય, તો તે લાંબો સમય ટકી શકશે નહીં. નિકાસના લક્ષ્યાંકો માત્ર કાગળ પર નહીં, પણ જમીની સ્તરે નિકાસકારોના પ્રોત્સાહન દ્વારા જ સિદ્ધ થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
