Global Oil Market: ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના તાજેતરના જુલાઈ ઓઈલ માર્કેટ રિપોર્ટ મુજબ, મે મહિનામાં પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક તેલની માંગ પોતાના નિમ્નતમ સ્તરે પહોંચી ગયા બાદ હવે તેમાં ધીરે-ધીરે સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે. પેરિસ સ્થિત આ એજન્સીએ આગાહી કરી છે કે ૨૦૨૬ ના બીજા અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં ગ્લોબલ ઓઈલ કન્ઝમ્પ્શનમાં ક્રમશઃ વધારો થશે. આ સુધારા પાછળ ગરમીની પીક ટ્રાવેલ સીઝન, ઇંધણના પુરવઠામાં સુધારો અને લાંબા સમયથી દબાયેલી માંગનું બહાર આવવું મુખ્ય કારણો છે. જોકે, આ આશાવાદી ચિત્ર હજુ પણ અત્યંત નાજુક છે. ૭ અને ૮ જુલાઈના રોજ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી ફાયરિંગની ઘટનાઓએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે ખાડીના દેશોમાં ઉભરતી નવી દુશ્મનાવટ વૈશ્વિક રિકવરી પર પાણી ફેરવી શકે છે. બજારની સ્થિતિ એટલી સંવેદનશીલ છે કે કોઈપણ લશ્કરી તણાવ ગ્લોબલ માર્કેટના સમીકરણોને ગણતરીના કલાકોમાં બદલી શકે છે.
કિંમતોમાં અસ્થિરતા: યુદ્ધની અસર અને બજારની સંવેદનશીલતા
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં જોવા મળેલી અસ્થિરતા માર્કેટની આ સંવેદનશીલતાનો જીવંત પુરાવો છે. સંઘર્ષના શરૂઆતી ગાળામાં હોર્મુઝ જલડમરુમધ્ય (Strait of Hormuz) થી તેલની અવરજવર ખોરવાઈ હતી, જે ફરી શરૂ થતાં કિંમતોમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. નોર્થ સી ડેટડ ક્રૂડ જૂન દરમિયાન $૩૧ પ્રતિ બેરલ જેટલું ગગડીને જુલાઈની શરૂઆતમાં $૬૮ પ્રતિ બેરલના સ્તરે આવી ગયું હતું, જે જાન્યુઆરી પછીનું સૌથી નીચલું સ્તર હતું. પરંતુ, જેવું સીઝફાયર એગ્રીમેન્ટ તૂટ્યું કે તરત જ કિંમતો ઉછળીને $૭૭ પ્રતિ બેરલની આસપાસ પહોંચી ગઈ. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે રોકાણકારો અને માર્કેટ એનાલિસ્ટ્સ મધ્ય પૂર્વની હિલચાલ પર કેટલી નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે. જો તેલનું શિપમેન્ટ સતત ચાલુ રહે તો માર્કેટ સરપ્લસમાં જઈ શકે છે, પરંતુ લશ્કરી કાર્યવાહીની અનિશ્ચિતતાએ ભાવના ઉપરના દબાણને હંમેશા જીવંત રાખ્યું છે.
સપ્લાય સાઈડ: ઉત્પાદન વધ્યું છતાં યુદ્ધ પહેલાના સ્તરથી દૂર
જૂન મહિનામાં વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદન ૪.૧ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (mbpd) વધીને ૯૮.૮ mbpd સુધી પહોંચ્યું હતું. આ વધારો મુખ્યત્વે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી ટેન્કર ટ્રાફિક ફરી શરૂ થવા અને ગલ્ફ દેશો દ્વારા ઉત્પાદન બહાલ કરવાને કારણે શક્ય બન્યો હતો. ઈરાની એક્સપોર્ટ પર અમેરિકાના પ્રતિબંધોમાં મળેલી થોડી રાહત અને બિન-ઈરાની શિપમેન્ટ માટે મળેલા સુરક્ષા સપોર્ટને કારણે ફસાયેલા ટેન્કરોની ડિલિવરી પુનઃ શરૂ થઈ શકી. આમ છતાં, ગ્લોબલ પ્રોડક્શન હજુ પણ યુદ્ધ પહેલાના લેવલ કરતા ૯.૪ mbpd જેટલું ઓછું છે. ગલ્ફ ઓઈલનું કુલ એક્સપોર્ટ ૧૬.૧ mbpd સુધી પહોંચ્યું છે, જે યુદ્ધ પહેલાના ૨૪ mbpd ના સરેરાશ સ્તરની સરખામણીએ ઘણું ઓછું છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય ચેઈન હજુ પણ સંપૂર્ણ રીતે પાટા પર આવી નથી.
રિફાઈનરીઓની ધીમી ગતિ અને વૈશ્વિક ઈંધણની અછત
ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો વધવા છતાં, રિફાઈન્ડ ફ્યુઅલ પ્રોડક્ટ્સ અને લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ના માર્કેટમાં તણાવ યથાવત છે. રિફાઈનરીઓએ ઓપરેશન ફરી શરૂ કરવામાં ઘણી ધીમી ગતિ દાખવી છે, જેના કારણે જુલાઈની શરૂઆતમાં રિફાઈનિંગ માર્જિન ચાર વર્ષના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયા હતા. ખાસ કરીને રશિયન રિફાઈનરીઓ અને એક્સપોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર થયેલા હુમલાઓએ ગ્લોબલ ફ્યુઅલ સપ્લાયને ગંભીર અસર પહોંચાડી છે. જૂનમાં ગ્લોબલ રિફાઈનરી થ્રુપુટ ૧.૫ mbpd વધ્યું હોવા છતાં, તે એક વર્ષ પહેલાની સરખામણીએ ૬ mbpd જેટલું ઓછું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ વર્ષે રિફાઈનિંગ આઉટપુટમાં ૨.૪ mbpd ની કમી રહી શકે છે અને ૨૦૨૭ સુધીમાં જ તે સંપૂર્ણ ક્ષમતાએ પહોંચી શકશે. ડીઝલ અને ગેસોલીન બજારોમાં પણ સતત ટાઈટનેસ જોવા મળી રહી છે, જે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ઇંધણના ભાવમાં વધારો કરી શકે છે.
સ્ટોક અને ઇન્વેન્ટરી: દરિયાઈ સંગ્રહ વિરુદ્ધ ઓનશોર ઘટાડો
જૂન મહિનામાં ચાર મહિનામાં પ્રથમવાર વૈશ્વિક સ્તરે તેલના સ્ટોકમાં ૨૧ મિલિયન બેરલનો વધારો થયો છે. આ આંકડા પાછળનું ગણિત ખૂબ રસપ્રદ છે. જમીન પર રહેલા સ્ટોક (Onshore Storage) માં ૯૬ મિલિયન બેરલનો ઘટાડો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે રિફાઈનરીઓ અને દેશો પોતાની જૂની ઇન્વેન્ટરીનો વપરાશ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, સમુદ્રમાં ટેન્કરોમાં રહેલા કાચા તેલના સ્ટોકમાં ૧૧૭ મિલિયન બેરલનો જંગી વધારો થયો છે. આ સ્થિતિ સૂચવે છે કે તેલ ઉત્પાદિત તો થઈ રહ્યું છે અને ટેન્કરોમાં ભરાઈ રહ્યું છે, પરંતુ તે રિફાઈનરીઓ સુધી પહોંચવામાં અથવા વપરાશના મુખ્ય કેન્દ્રો સુધી પહોંચવામાં અવરોધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. OECD દેશોએ પણ પોતાના સરકારી સ્ટોકમાંથી તેલ બહાર કાઢવું પડ્યું છે, જે સૂચવે છે કે ગ્લોબલ એનર્જી સુરક્ષા માટે અનામત જથ્થાનો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય બન્યો છે.
ભવિષ્યનું અનુમાન: માંગ અને અનિશ્ચિતતાનો સંગમ
IEA નું અનુમાન છે કે ૨૦૨૭ સુધીમાં વૈશ્વિક તેલની માંગમાં ૨ mbpd નો વધારો થશે, જે દર્શાવે છે કે વિશ્વભરમાં ઉર્જાની જરૂરિયાત વધી રહી છે. વર્ષના અંત સુધીમાં માર્કેટ સરપ્લસમાં પાછા આવવાની શક્યતા છે, પરંતુ આ માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી ટ્રાફિકનું નોર્મલ રહેવું અને મિડલ ઈસ્ટના પ્રોડ્યુસરોનું સંપૂર્ણ ક્ષમતા સાથે કામ કરવું અનિવાર્ય છે. અંતમાં, તેલ બજારની સ્થિરતા માત્ર અર્થતંત્ર પર નહીં, પરંતુ રાજકીય શાંતિ પર ટકેલી છે. જો નવી લશ્કરી વધત કે તણાવ સર્જાશે, તો તમામ આંકડાકીય અનુમાન ખોટા સાબિત થઈ શકે છે. અત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર ખાડીના દેશોની રાજનીતિ અને તેલના ટેન્કરોની અવરજવર પર છે, કારણ કે આ નાજુક રિકવરીને ટકાવી રાખવી એ આવનારા દિવસોમાં એક મોટો પડકાર બની રહેશે.
આ પણ વાંચો:
