PM Modi Press Conference: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પત્રકારો સાથે પૂર્વ નિર્ધારિત ન હોય તેવા (અનસ્ક્રીપ્ટેડ) સવાલ-જવાબના સંવાદથી દૂર રહેવાના મુદ્દે ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીર ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. હાલમાં જ ન્યૂઝીલેન્ડના ઓકલેન્ડ પ્રવાસ દરમિયાન ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના સચિવ (પૂર્વ) રુદ્રન્દ્ર ટંડનને પત્રકારોએ પૂછ્યું હતું કે વિશ્વના સૌથી મોટા લોકતંત્રના વડાપ્રધાન ખુલ્લી પ્રેસ કોન્ફરન્સ કેમ નથી કરતા? આ સવાલના જવાબમાં ટંડને સ્મિત સાથે બચાવ કરતા કહ્યું કે તેઓ એક સિવિલ સર્વન્ટ હોવાથી વડાપ્રધાનની રાજકીય કાર્યશૈલી પર ટિપ્પણી કરી શકે નહીં. જોકે, તેમણે પીએમ મોદીની કાર્યશૈલીને સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું કે મોદી ‘પ્રત્યક્ષ જનસંપર્ક’ને વધુ પ્રાથમિકતા આપે છે. તેમના મતે, ભારતનો એક મોટો વર્ગ ગ્રામીણ છે જે મધ્યસ્થીઓ વગર પોતાના નેતા સાથે સીધો સંવાદ પસંદ કરે છે. મોદીએ આ સીધા સંવાદની કળામાં નિપુણતા મેળવી છે, જે તેમના લાંબા કાર્યકાળની સફળતાનું એક મુખ્ય કારણ પણ છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાથી નોર્વે સુધી: આંતરરાષ્ટ્રીય પત્રકારોની મુંઝવણ
આ મુદ્દો માત્ર ન્યૂઝીલેન્ડ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તાજેતરમાં ઓસ્ટ્રેલિયા અને નોર્વે પ્રવાસ દરમિયાન પણ પત્રકારોએ પીએમ મોદીની પ્રેસ સાથેની દૂરી પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાના એક સ્થાનિક પત્રકારે નોંધ્યું હતું કે પીએમ મોદીના કાર્યક્રમો ખૂબ જ નિયંત્રિત અને પૂર્વ-આયોજિત હોય છે, જેમાં સ્વતંત્ર પત્રકારોની પહોંચ નહિવત હોય છે. આ જ રીતે, ગયા મહિને નોર્વેની પત્રકાર હેલે લિંગે પ્રેસ ગેલેરીમાંથી ઊંચા અવાજે પૂછ્યું હતું કે તેઓ વિશ્વની સૌથી મુક્ત પ્રેસના સવાલોનો સામનો કેમ નથી કરતા? હેલે લિંગે બાદમાં સોશિયલ મીડિયા પર ભારતની પ્રેસ સ્વતંત્રતાના નીચા ક્રમ (૧૫૭મો ક્રમ) અંગે પણ ટીપ્પણી કરી હતી. આ ઘટના બાદ ભારતીય રાજદૂતોએ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો, અને હેલે લિંગે દાવો કર્યો હતો કે તેમને ઓનલાઈન ઉત્પીડનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ પ્રકારના બનાવો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની લોકશાહીમાં ‘પ્રેસની સ્વતંત્રતા’ અને ‘નેતાની જવાબદેહી’ ને લઈને સતત પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે.
ભારતીય રાજકારણમાં પ્રતિક્રિયાઓ અને મીડિયાનો વિવાદ
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉઠતા આ સવાલોએ ભારતના રાજકીય વર્તુળોમાં પણ તીખી પ્રતિક્રિયાઓ જન્માવી છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા સુપ્રિયા શ્રીનેતે ઓસ્ટ્રેલિયાની ઘટનાને ભારતીય મીડિયા માટે એક શરમજનક સ્થિતિ ગણાવી છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે મીડિયાનો એક મોટો હિસ્સો વડાપ્રધાનને સવાલ પૂછવાને બદલે માત્ર તેમના ‘એકતરફી સંદેશાઓ’ને પ્રસારિત કરનારું માધ્યમ બની ગયું છે. બીજી તરફ, કોંગ્રેસ નેતા પવન ખેડાએ પણ આ બાબતે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. પવન ખેડાનું માનવું છે કે ભલે નોકરશાહો સરકારનો પક્ષ રાખે, પરંતુ પ્રેસ કોન્ફરન્સ ન કરવાનો તર્ક લોકતાંત્રિક મૂલ્યોને સુસંગત નથી. વિપક્ષનો આરોપ છે કે સત્તાધારી પક્ષ સવાલોના જવાબ આપવાથી બચી રહ્યો છે, જે લોકશાહીની તંદુરસ્તી માટે ખતરા સમાન છે.
‘મન કી બાત’ વિરુદ્ધ પ્રેસ કોન્ફરન્સ
વડાપ્રધાન મોદી લાંબા સમયથી ‘મન કી બાત’ કાર્યક્રમ, સોશિયલ મીડિયા અને વિશાળ સાર્વજનિક રેલીઓના માધ્યમથી લોકો સાથે જોડાયેલા રહે છે. તેમના સમર્થકો માને છે કે આ માધ્યમો દ્વારા તેઓ સીધા લાખો લોકો સાથે વાતચીત કરી શકે છે, જે કોઈ મધ્યસ્થી વગરનું પ્લેટફોર્મ છે. પરંતુ પત્રકારો અને પ્રેસની સ્વતંત્રતાના હિમાયતીઓનું કહેવું છે કે વડાપ્રધાન જેવા બંધારણીય પદ પર બેઠેલી વ્યક્તિએ પત્રકારો દ્વારા પૂછવામાં આવતા ‘અનસ્ક્રીપ્ટેડ’ એટલે કે અગાઉથી નક્કી ન હોય તેવા સવાલોનો સામનો કરવો જોઈએ. પ્રેસ કોન્ફરન્સ એ માત્ર સવાલ પૂછવાનું મંચ નથી, પરંતુ સરકારની નીતિઓ અને નિર્ણયોની પારદર્શિતા તપાસવાનું લોકશાહીનું એક અનિવાર્ય અંગ છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયા અટકી જાય છે, ત્યારે લોકશાહીની જવાબદેહી સામે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
લોકશાહીમાં જવાબદેહીનું મહત્વ
આખી ચર્ચાનો સાર એ છે કે એક લોકતાંત્રિક રાષ્ટ્રમાં સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ અને તેની સામે પ્રશ્નો પૂછવાની સ્વતંત્રતા પાયાના મૂલ્યો છે. વડાપ્રધાનની લોકપ્રિયતા અને તેમના જનસંપર્કના કૌશલ્યને કોઈ નકારી શકે તેમ નથી, પરંતુ ‘જનસંપર્ક’ અને ‘પ્રેસ ઇન્ટરવ્યુ’ બે અલગ વસ્તુઓ છે. જનસંપર્ક એ એકતરફી સંવાદ હોઈ શકે છે, જ્યારે પ્રેસ કોન્ફરન્સ એ પ્રશ્ન-ઉત્તરનો દ્વિતરી સંવાદ છે, જ્યાં નેતાએ પોતાના નિર્ણયોનું સમર્થન આપવું પડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની વધતી જતી પ્રતિષ્ઠા વચ્ચે, પ્રેસની સ્વતંત્રતાના સૂચકાંકમાં ભારતની નબળી સ્થિતિ ચિંતાનો વિષય છે. પત્રકારોની માંગ માત્ર એક ખુલ્લી પ્રેસ કોન્ફરન્સ છે, જેથી દેશના નીતિ વિષયક મુદ્દાઓ પર વડાપ્રધાનના સ્પષ્ટ અને તાર્કિક જવાબ મળી શકે. આ અસમંજસ ક્યાં સુધી ચાલશે અને સરકાર પોતાની રણનીતિમાં કોઈ બદલાવ લાવશે કે કેમ, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
આ પણ વાંચો:
