10 Years 0f Una Incident: ગુજરાતના ઉનામાં ૧૧ જુલાઈ ૨૦૧૬ના રોજ બનેલી ભયાનક ઘટનાને આજે દસ વર્ષ વીતી ચૂક્યા છે, પરંતુ સરવૈયા પરિવારના ઘરમાં પ્રવેશતા જ તે દિવસની પીડા અને ત્યારપછીના પરિવર્તનની છાપ સ્પષ્ટ વર્તાય છે. ઘરની દીવાલો પર ટંગાયેલી ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર, ગૌતમ બુદ્ધ, મહાત્મા જ્યોતિબા ફુલે અને સાવિત્રીબાઈ ફુલેની તસવીરો માત્ર ફોટોગ્રાફ્સ નથી, પરંતુ એક દાયકાના સંઘર્ષનું જીવંત પ્રતીક છે. એક સમયે મૃત પશુઓની ચામડી ઉતારીને ગુજરાન ચલાવતો આ પરિવાર આજે ડૉ. આંબેડકરના વિચારોને પોતાના જીવનનો પાયો માને છે. જે ઘર ક્યારેય દલિત અત્યાચારનું પ્રતીક ગણાતું હતું, તે આજે આત્મસન્માન અને ન્યાયની લડાઈનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. આ દસ વર્ષમાં પરિવારે માત્ર દુઃખ જ નથી વેઠ્યું, પણ અસ્તિત્વની એક એવી નવી ઓળખ પણ મેળવી છે જે તેમને કાયમી સન્માન સાથે જીવતા શીખવે છે.
ભયાનક દિવસની યાદો અને માતાની આજીજી
૧૧ જુલાઈ ૨૦૧૬ના તે કાળા દિવસે જ્યારે વશરામ સરવૈયા અને તેમના પરિવારના સભ્યો એક મરેલી ગાયની ચામડી ઉતારી રહ્યા હતા, ત્યારે કથિત ગૌરક્ષકોએ તેમના પર લાકડીઓ અને પાઈપો વડે નિર્દયતાથી હુમલો કર્યો હતો. માતા કુંવરબેન આજે પણ તે ક્ષણને યાદ કરીને ધ્રૂજી ઉઠે છે. તેઓ હાથ જોડીને હુમલાખોરોને આજીજી કરી રહ્યા હતા કે તેમના પુત્રોએ ગાયને મારી નથી, તેઓ તો માત્ર મરેલા પશુની ચામડી ઉતારી રહ્યા હતા. તેમ છતાં હુમલાખોરોએ તેમને અને તેમના પતિ બાલુભાઈને મારવાનું ચાલુ રાખ્યું. વશરામભાઈ સહિતના ચાર યુવકોને ગાડી સાથે દોરડાથી બાંધીને ઉના શહેરના રસ્તાઓ પર મારતા-મારતા લઈ જવામાં આવ્યા હતા. આ હૃદયદ્રાવક દ્રશ્યો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતાં સમગ્ર દેશમાં આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હતો, જેણે ગુજરાતમાં એક મોટા દલિત આંદોલનને વેગ આપ્યો હતો.
સન્માનની શોધમાં બદલાયેલી જીવનશૈલી
વશરામ સરવૈયા કહે છે કે ૨૦૧૬ પહેલા તેઓ બંધારણ કે પોતાના અધિકારો વિશે અજાણ હતા. પરંતુ આ ઘટના પછી તેમના જીવનમાં મોટો વળાંક આવ્યો છે. આજે તેઓ પોતાના વિસ્તારમાં જાતિ આધારિત અત્યાચારનો ભોગ બનતા લોકો માટે કાયદાકીય મદદગાર બની ગયા છે. પરિવારે ૨૦૧૮માં હિન્દુ ધર્મનો ત્યાગ કરીને બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો, જે તેમના માટે સરળ નહોતું પણ અનિવાર્ય હતું. કુંવરબેન કહે છે કે હવે તેઓ વ્રત કે અનુષ્ઠાનો પાછળ પૈસા ખર્ચતા નથી, કારણ કે તેમના માટે જીવનનો સૌથી મોટો ધર્મ ભેદભાવ સામે લડવું છે. વડા બાલુભાઈ સરવૈયા પણ ગર્વ સાથે કહે છે કે તેઓ હવે મૃત પશુઓની ચામડી ઉતારવાનું કામ નથી કરતા અને અન્ય લોકોને પણ ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાની સલાહ આપે છે.
ન્યાય માટેની લડાઈ અને અદાલતી આક્રોશ
ન્યાય મેળવવાની લડાઈ હજુ અધૂરી છે. વેરાવળ સેશન્સ કોર્ટે ૪૦માંથી માત્ર પાંચ આરોપીઓને દોષિત ઠેરવીને પાંચ વર્ષની સજા સંભળાવી હતી, પરંતુ તે આરોપીઓ જેલમાં લાંબો સમય વિતાવી ચૂક્યા હોવાથી તેમને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યા. પરિવાર આ ફેંસલાથી નિરાશ છે અને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી છે. બાલુભાઈનો સવાલ છે કે જે સેંકડો લોકો ત્યાં હાજર હતા અને હુમલામાં સામેલ હતા, તેમનું શું? આ ફેંસલો તેમને મજાક સમાન લાગે છે. સરકારે પણ આરોપીઓ પર હત્યાના પ્રયાસના ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા, પરંતુ કોર્ટમાં પૂરતા પુરાવા સાબિત ન થતા તે નિષ્ફળ રહ્યા. પરિવારે અનેક રાજનેતાઓને પોતાના ઘરે આવતા જોયા, પરંતુ તેમના મતે રાહુલ ગાંધી અને માયાવતી સિવાય કોઈએ પણ આપેલા વચનો પૂરા કર્યા નથી.
આર્થિક સંઘર્ષ અને પુનર્વસનની માંગ
માનવાધિકાર કાર્યકર્તા મંજુલા પ્રદીપના મતે, આ પરિવારે સામાજિકની સાથે સાથે આર્થિક રીતે પણ ભારે સંઘર્ષ કર્યો છે. એક સમયે મૃત પશુઓનું કામ કરનાર આ પરિવાર હવે ખેત મજૂરી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે. તેમની પાસે આવકનો કોઈ સ્થિર સ્ત્રોત નથી. સરકારે તેમને વચન આપ્યા હતા કે રોજગાર, ખેતી માટે જમીન અને પેટ્રોલ પંપ જેવા સાધનો આપવામાં આવશે, પરંતુ તે વચનો હજુ કાગળ પર જ રહ્યા છે. ગરીબી અને અન્યાય વચ્ચે ઝૂઝતા આ પરિવારે પોતાનું ગૌરવ તો જાળવી રાખ્યું છે, પરંતુ આર્થિક સ્થિરતા માટે આજે પણ સરકારના સહકારની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ સરકારની જવાબદારી અને દલિતો માટેની યોજનાઓની વાસ્તવિકતા સામે સવાલ ઉભો કરે છે.
લોકશાહી માટે એક જાગૃતિનું પ્રતીક
ઉના કાંડની આ ઘટનાએ દેશના લોકશાહી માળખા અને સામાજિક સમરસતાને હચમચાવી દીધી હતી. સરકારી આંકડા મુજબ, આ ઘટના પછી રાજ્યમાં ૭૪ કેસ પોલીસ પર હુમલાના અને ૨૩ દલિતો દ્વારા આત્મહત્યાના પ્રયાસો નોંધાયા હતા. આ આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે અન્યાયની આ અગ્નિ કેટલી ગંભીર હતી. આજે સરવૈયા પરિવાર એક પ્રતીક બની ગયો છે—જેણે અત્યાચાર સહન કર્યો પણ હાર ન માની. તેઓ આજે દલિત સમુદાય માટે આશાનું કિરણ છે. જ્યારે પણ કોઈના પર અત્યાચાર થાય છે, ત્યારે લોકો ન્યાય મેળવવા માટે બાલુભાઈ અને વશરામભાઈ પાસે દોડી આવે છે. દસ વર્ષનો આ દાયકો તેમને એક પીડિત પરિવારમાંથી એક સશક્ત અને જાગૃત નાગરિક સમૂહ તરીકે સ્થાપિત કરે છે, જે સતત ન્યાય માટે લડી રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો:
