Gujarat School Dropout Crisis: ગુજરાતના શિક્ષણ જગત માટે તાજેતરમાં જાહેર થયેલો UDISE+ ૨૦૨૫-૨૬ રિપોર્ટ એક લાલબત્તી સમાન છે. આ રિપોર્ટ મુજબ, રાજ્યમાં શાળામાં પ્રવેશ લેનારા લગભગ ૪૫.૫ ટકા વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ ૧૨ સુધી પહોંચતા પહેલા જ શાળાનો ત્યાગ કરી દે છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરનારા વિદ્યાર્થીઓનો રિટન્શન રેટ માત્ર ૫૪.૫ ટકા છે. આ આંકડો માત્ર આંકડાકીય માહિતી નથી, પરંતુ લાખો વિદ્યાર્થીઓના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે. વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં રાજ્યની ૫૩,૪૨૫ શાળાઓમાં ૧.૧૫ કરોડ વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા હતા, પરંતુ તેમની આ સફર ધોરણ ૧૨ સુધી સાતત્યપૂર્ણ રહેતી નથી. જોકે છોકરાઓનો રિટન્શન રેટ ૫૩ ટકા અને છોકરીઓનો ૫૬.૨ ટકા છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ૫૧.૯ ટકાથી સહેજ વધુ છે, પરંતુ ૪૫.૫ ટકા ડ્રોપઆઉટ દર શિક્ષણ વ્યવસ્થાની મોટી નિષ્ફળતા તરફ નિર્દેશ કરે છે.
શિક્ષણનો ઘટતો ગ્રાફ: પ્રાથમિકથી માધ્યમિક સુધીનો સંઘર્ષ
રિપોર્ટના ઊંડાણપૂર્વકના વિશ્લેષણથી જાણવા મળે છે કે ગુજરાતમાં શિક્ષણનો પાયો પ્રાથમિક સ્તરે મજબૂત છે, પરંતુ જેમ વિદ્યાર્થી આગળ વધે છે તેમ ગ્રાફ નીચે તરફ જતો દેખાય છે. પ્રારંભિક તબક્કે ૧૦૦ ટકા રિટન્શન હોવું એ એક સકારાત્મક પાસું છે, જે દર્શાવે છે કે બાળકોને શાળાએ લાવવામાં તંત્ર સફળ રહ્યું છે. પરંતુ, મિડલ સ્તરે (માધ્યમિક શિક્ષણના પૂર્વ તબક્કે) આ દર ઘટીને ૯૦.૪ ટકા થઈ જાય છે અને માધ્યમિક સ્તર પર પહોંચતા જ તેમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ રેટ ૧૨.૫ ટકા છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (૭ ટકા) કરતા લગભગ બમણો છે. આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રાથમિક શિક્ષણ બાદ વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં ટકાવી રાખવા માટેની સુવિધાઓ કે પ્રોત્સાહનનો અભાવ છે.
શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને અસંતુલિત સ્ટુડન્ટ-ટીચર રેશિયો
શિક્ષણની ગુણવત્તામાં શિક્ષકોનો ફાળો સર્વોપરી હોય છે, અને આ બાબતે રિપોર્ટ એક મિશ્રિત તસવીર રજૂ કરે છે. રાજ્યમાં સરેરાશ પ્રતિ શાળા સાત શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશને અનુરૂપ છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા ‘સ્ટુડન્ટ-ટીચર રેશિયો’ (STR) માં છુપાયેલી છે. ગુજરાતમાં STR ૨૯:૧ છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સ્તર પર તે ૨૪:૧ છે. આનો અર્થ એ કે એક શિક્ષકે સરેરાશ ૨૯ વિદ્યાર્થીઓ પર ધ્યાન આપવું પડે છે, જેના કારણે વ્યક્તિગત શિક્ષણની ગુણવત્તા પર અસર પડે છે. વધુ ગંભીર બાબત એ છે કે રાજ્યની ૫૮ શાળાઓ એવી છે જ્યાં એક પણ વિદ્યાર્થી નોંધાયેલો નથી, છતાં ત્યાં ૭૪ શિક્ષકો ફરજ બજાવી રહ્યા છે. આ પ્રકારનું સંસાધન વ્યવસ્થાપન વહીવટી ખામીઓને ઉજાગર કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ ૨,૩૩૫ શાળાઓ એવી છે જે ‘એકલ-શિક્ષક’ (સિંગલ ટીચર) દ્વારા ચાલે છે, જેમાં ૮૦,૦૫૩ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.
આર્થિક અને સામાજિક કારણોની અસર
માધ્યમિક શિક્ષણમાં ડ્રોપઆઉટ રેટ વધવા પાછળ અનેક સામાજિક અને આર્થિક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. જ્યારે વિદ્યાર્થી ૧૪-૧૫ વર્ષની વયે પહોંચે છે, ત્યારે કુટુંબની આર્થિક સ્થિતિને કારણે તે ઘણીવાર શિક્ષણ છોડીને મજૂરીકામે લાગી જાય છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શાળાઓનું અંતર અને પરિવહનની અસુવિધા પણ એક મોટું કારણ છે. રિપોર્ટમાં આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે આપણે પ્રાથમિક નામાંકન (Enrolment) માં તો સફળ થયા છીએ, પણ વિદ્યાર્થીઓને લાંબા ગાળા સુધી શિક્ષણ સાથે જોડી રાખવાની વ્યૂહરચનામાં ક્યાંક ઉણા ઉતરી રહ્યા છીએ. માધ્યમિક શિક્ષણ એ બાળકના ભવિષ્યની કારકિર્દીનો પાયો છે, અને ત્યાં જ આટલો મોટો ડ્રોપઆઉટ દર રાજ્યના માનવ વિકાસ સૂચકાંક પર ગંભીર અસર કરી શકે છે.
તંત્ર માટે પડકાર: આગામી પગલાં અને સુધારાની જરૂરિયાત
UDISE+ નો આ રિપોર્ટ ગુજરાત સરકાર અને શિક્ષણ વિભાગ માટે એક વેક-અપ કોલ છે. જો ગુજરાતને આધુનિક અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણનું હબ બનાવવું હોય, તો માત્ર ઇમારતો બનાવવી કે નામાંકન વધારવું પૂરતું નથી. આપણે શિક્ષણની ગુણવત્તા વધારવા અને શિક્ષકોની તાર્કિક ફાળવણી કરવા પર ભાર મૂકવો પડશે. જે શાળાઓમાં શિક્ષકો વધુ છે અને વિદ્યાર્થીઓ નથી, ત્યાંથી શિક્ષકોને એવી શાળાઓમાં ટ્રાન્સફર કરવા જોઈએ જ્યાં એક જ શિક્ષક આખા શાળાનું સંચાલન કરી રહ્યા છે. ઉપરાંત, માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ અટકાવવા માટે વિશેષ કાઉન્સેલિંગ, આર્થિક મદદ અને કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ (Skill-based Education) ની જરૂર છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓને એવું લાગે કે અભ્યાસ તેમના ભવિષ્ય માટે ઉપયોગી છે.
સફળતાની વ્યાખ્યા ત્યારે જ સંપૂર્ણ ગણાય જ્યારે દરેક બાળક ધોરણ ૧૨ પૂર્ણ કરે. જ્યારે ૪૫.૫ ટકા વિદ્યાર્થીઓ અધવચ્ચે અભ્યાસ છોડી દેતા હોય, ત્યારે તે માત્ર શિક્ષણનું નુકસાન નથી, પરંતુ સમાજની અને દેશની પ્રગતિમાં અવરોધ છે. રિપોર્ટ એક આશાનું કિરણ પણ બતાવે છે કે આપણે પ્રાથમિક સ્તરે ઉત્તમ કાર્ય કર્યું છે. આ સફળતાને હવે માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણમાં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરવી, તે રાજ્ય માટે અત્યારનો સૌથી મોટો પડકાર છે. યોગ્ય આયોજન, શિક્ષણમાં ટેકનોલોજીનો સચોટ ઉપયોગ અને શિક્ષકોના યોગ્ય વિતરણ દ્વારા જ આ ડ્રોપઆઉટ રેટને નીચે લાવી શકાય છે અને ગુજરાતના દરેક વિદ્યાર્થીના શિક્ષણના સપનાંને પૂર્ણ કરી શકાય છે.
આ પણ વાંચો:
