Medog Dam: નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક બુધવારે આવેલા અચાનક અને વિનાશકારી પૂરે મધ્ય નેપાળમાં ભારે તબાહી મચાવી છે. અત્યાર સુધીમાં 157 લોકોનાં મોત થયાં છે, જ્યારે 750થી વધુ લોકો લાપતા હોવાના અહેવાલ છે. લાપતા લોકોમાં 133 ભારતીય તીર્થયાત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ કુદરતી આપત્તિએ માત્ર નેપાળમાં જ નહીં, પરંતુ તિબેટ અને ભારત સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોમાં પણ નદી, ભૂસ્ખલન અને જળસુરક્ષાને લઈને ચિંતાઓ વધારી છે.

ભૂસ્ખલન બાદ આવ્યું અચાનક પૂર

અમેરિકન જિયોલોજિકલ સર્વે અનુસાર, નેપાળ-તિબેટ સરહદ પાસે આવેલા એક મોટા ભૂસ્ખલન બાદ આ આપત્તિ સર્જાઈ હતી. આ ઘટનામાં 5.2 તીવ્રતાના ભૂકંપ જેટલા સિસ્મિક સિગ્નલ નોંધાયા હતા. માનવામાં આવે છે કે ભૂસ્ખલન દરમિયાન ગ્લેશિયરનો એક ભાગ પણ તૂટી પડ્યો હોઈ શકે છે. તેના કારણે બરફ, ચટ્ટાનો, કાદવ અને મોટી માત્રામાં પાણી ભોટે કોશી નદીની સહાયક લ્હેન્ડે ખોલામાં વહી ગયું અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં અચાનક પૂર આવ્યું.

રસુવા અને ધાડિંગ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત

રસુવા અને ધાડિંગ નેપાળના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં સામેલ છે. શરૂઆતમાં સરહદી વિસ્તાર પાસે સર્જાયેલો પાણી અને કાટમાળનો પ્રવાહ ત્યારબાદ નદીના માર્ગે અન્ય વિસ્તારો સુધી ફેલાયો. ઘટનાએ હિમાલયના સંવેદનશીલ પર્યાવરણ અને ત્યાં બનતા મોટા માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સની સુરક્ષા અંગે પણ નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.

60 હજાર મેગાવોટનો મેદોગ પ્રોજેક્ટ

નેપાળની આ આપત્તિ વચ્ચે ચીનના તિબેટ વિસ્તારમાં બની રહેલા મેદોગ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટને લઈને ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ચીન યારલુંગ ત્સાંગપો નદી પર લગભગ 60,000 મેગાવોટ ક્ષમતાનો વિશાળ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ બનાવી રહ્યું છે. આ નદી અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા બાદ સિયાંગ અને ત્યારબાદ આસામમાં બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.

ચીને આ પ્રોજેક્ટને લગભગ 2033 સુધી શરૂ કરવાનો લક્ષ્ય રાખ્યો છે. તેની અંદાજિત કિંમત લગભગ 1 ટ્રિલિયન યુઆન એટલે કે આશરે 167 અબજ ડોલર હોવાનું જણાવાય છે. પ્રોજેક્ટને વિશ્વના સૌથી મોટા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

થ્રી ગોર્જેસ ડેમ કરતાં ત્રણ ગણું ઉત્પાદન

મેદોગ પ્રોજેક્ટમાં નદીના વિશાળ વળાંકવાળા વિસ્તારમાં પાંચ તબક્કામાં જળવિદ્યુત સ્ટેશન વિકસાવવાના છે. અહીં યારલુંગ ત્સાંગપો અત્યંત ઊંડી ખીણમાંથી પસાર થાય છે અને લગભગ 50 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં નદી આશરે 2,000 મીટર નીચે ઉતરે છે. આ અનોખી ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે અહીં વિશાળ જળવિદ્યુત ક્ષમતા છે.

પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત થયા બાદ દર વર્ષે લગભગ 300 અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળી ઉત્પન્ન થવાનો અંદાજ છે. આ ઉત્પાદન ચીનના થ્રી ગોર્જેસ ડેમની વાર્ષિક ક્ષમતા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણું હોવાનું કહેવાય છે.

ભૂકંપીય વિસ્તારમાં ડેમ અંગે સવાલ

મેદોગ પ્રોજેક્ટ અંગે સૌથી મોટી ચિંતા તેનું સ્થાન છે. આ વિસ્તાર ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટોના ટકરાવવાળા હિમાલયન વિસ્તારમાં આવે છે. અહીં ભૂકંપીય ગતિવિધિ સતત જોવા મળે છે. નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશકારી પૂરે ફરી બતાવ્યું છે કે હિમાલયમાં ભૂસ્ખલન, ગ્લેશિયર તૂટવા અને અચાનક જળપ્રવાહ જેવી ઘટનાઓ કેટલા ઝડપથી મોટા વિસ્તારને અસર કરી શકે છે.

જુલાઈમાં સામે આવેલા એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં મેદોગ ડેમના સ્થળની નીચે પાઇઝેન ફોલ્ટ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. અભ્યાસ અનુસાર આ ફોલ્ટ ભૂગર્ભીય રીતે સક્રિય રહ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે ભૂકંપની સ્થિતિમાં ડેમ, સુરંગો, રસ્તાઓ, પુલો અને અન્ય માળખાઓ પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે.

ગ્લેશિયર અને ભૂસ્ખલનથી વધે છે જોખમ

ડેમની સુરક્ષા માત્ર ભૂકંપથી જ જોડાયેલી નથી. જળાશયમાં પાણી ભરાયા બાદ આસપાસની ઢોળાવો પર પાણીનું રિસાવું, ભૂસ્ખલન અને ભૂગર્ભીય હલચલનું જોખમ પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો ગ્લેશિયરનો મોટો ભાગ તૂટી પડે અથવા નદીમાં અચાનક કાટમાળનો પ્રવાહ આવે, તો જળાશય અને ડેમ સાથે જોડાયેલા માળખાઓ પર ભારે દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.

વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાત બ્રહ્મા ચેલાણીએ નેપાળની તબાહી બાદ મેદોગ પ્રોજેક્ટને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે હિમાલયના ભૂકંપીય વિસ્તારમાં બનેલો આ વિશાળ પ્રોજેક્ટ ભારતના પૂર્વોત્તર અને બાંગ્લાદેશ માટે ભવિષ્યમાં ગંભીર જોખમ બની શકે છે. પૂર્વ ભારતીય રાજદૂત રાજીવ ડોગરાએ પણ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા બાદ સંભવિત જોખમો અંગે ચેતવણી આપી છે.

શું ચીન બ્રહ્મપુત્રનું પાણી રોકી શકે?

મેદોગ ડેમને લઈને ભારતમાં વારંવાર સવાલ ઉઠે છે કે શું ચીન બ્રહ્મપુત્રનું પાણી રોકીને ભારત પર દબાણ બનાવી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે નદીને સંપૂર્ણ રીતે રોકી દેવી વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ છે. તિબેટમાંથી આવતું પાણી બ્રહ્મપુત્રના કુલ પ્રવાહનો મર્યાદિત હિસ્સો છે અને ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ અનેક મોટી સહાયક નદીઓ તેમાં જોડાય છે.

પરંતુ ચિંતા સંપૂર્ણપણે દૂર થતી નથી. વિશાળ ડેમ અને જળાશય પાણીના પ્રવાહના સમય અને પ્રમાણને અમુક હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકે છે. તેથી ભારત માટે સૌથી મહત્વના મુદ્દાઓમાં અચાનક પાણી છોડવાની શક્યતા, પૂર અંગે અગાઉથી ચેતવણી અને વાસ્તવિક સમયના જળવિજ્ઞાન સંબંધિત આંકડાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત-ચીન વચ્ચે જળ સહયોગની જરૂરિયાત

ભારત અને ચીન વચ્ચે બ્રહ્મપુત્રના પાણી અંગે કોઈ વ્યાપક જળવહેંચણી સંધિ નથી. બંને દેશો વચ્ચે જળવિજ્ઞાન સંબંધિત માહિતીના આદાન-પ્રદાન માટે વ્યવસ્થા છે, પરંતુ તેનો વ્યાપ મર્યાદિત છે. 2017ના ડોકલામ વિવાદ દરમિયાન ચીને બ્રહ્મપુત્ર અને સતલુજ સંબંધિત હાઇડ્રોલોજિકલ ડેટા શેર કર્યો નહોતો. બાદમાં 2018માં આદાન-પ્રદાન ફરી શરૂ થયું હતું.

મેદોગ પ્રોજેક્ટ આગળ વધશે તેમ રિયલ-ટાઇમ ડેટા શેરિંગ અને આપત્તિની સ્થિતિમાં તાત્કાલિક સંચાર વ્યવસ્થા ભારત માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

ભારત માટે પાણી સાથે સુરક્ષાનો પણ સવાલ

બ્રહ્મપુત્ર અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામ માટે માત્ર એક નદી નથી, પરંતુ ખેતી, પર્યાવરણ, આજીવિકા અને જળસંસાધનો સાથે જોડાયેલી જીવનરેખા છે. મેદોગ પ્રોજેક્ટ સરહદની નજીક હોવાથી તેની સાથે વિકસનારા રસ્તા, પુલ, સુરંગો અને અન્ય માળખાઓ ચીનની સરહદી પહોંચને પણ અસર કરી શકે છે. તેથી ભારત આ પ્રોજેક્ટને માત્ર ઊર્જા ઉત્પાદનના પ્રોજેક્ટ તરીકે નહીં, પરંતુ જળસુરક્ષા, પર્યાવરણ અને ભૂરાજકીય પડકાર તરીકે પણ જુએ છે.

ચીનનું વલણ શું છે?

ચીન ભારત અને અન્ય દેશોની આશંકાઓને નકારી રહ્યું છે. બેઇજિંગનું કહેવું છે કે પ્રોજેક્ટ માટે લાંબા સમય સુધી વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા છે અને તે ઉચ્ચ એન્જિનિયરિંગ ધોરણો અનુસાર બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. ચીનનું માનવું છે કે પ્રોજેક્ટથી ભારત તથા અન્ય નીચાણવાળા દેશોના પાણીના પ્રવાહ પર પ્રતિકૂળ અસર નહીં પડે.

🚨🇮🇳 India watches closely as China builds a mega-dam on the Brahmaputra! 🌊

🔍 The Medog Hydropower Station on the Yarlung Tsangpo could produce 3X the power of the Three Gorges Dam! ⚡️⚡️⚡️

🇨🇳 India urges China to protect downstream interests. 🇮🇳

🕵️‍♂️ MEA vows to monitor and… pic.twitter.com/ysbUF36n4G

— HyIo Foundation (@hu898h7) January 4, 2025

હવે ભારત સામે મોટો પડકાર

નેપાળની હાલની આપત્તિએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે હિમાલયમાં એક કુદરતી ઘટના થોડા કલાકોમાં સરહદ પારના વિસ્તારોને અસર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં 60,000 મેગાવોટના મેદોગ પ્રોજેક્ટની સુરક્ષા અને તેની સંભવિત અસર અંગે અગાઉથી તૈયારીઓ કરવી જરૂરી બની જાય છે.

ભારત માટે હવે પૂરનું પૂર્વાનુમાન, સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ, નદીના જળપ્રવાહની સતત દેખરેખ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને ચીન પાસેથી રિયલ-ટાઇમ હાઇડ્રોલોજિકલ ડેટા મેળવવાની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. મેદોગ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવામાં હજુ વર્ષો લાગી શકે છે, પરંતુ નેપાળની તાજેતરની તબાહી અને ડેમ વિસ્તારની ભૂકંપીય સંવેદનશીલતાએ આ મુદ્દાને અત્યારથી જ ગંભીરતાથી જોવાની જરૂરિયાત ઊભી કરી છે.