Operation Mule Hunt 2.0: ગુજરાત પોલીસ દ્વારા તાજેતરમાં હાથ ધરવામાં આવેલ ‘ઓપરેશન મ્યુલ હન્ટ ૨.૦’ હેઠળ ૫૫ ધરપકડો અને ૮૦૨ કરોડ રૂપિયાની જપ્તીની ચર્ચા ચોમેર છે. જોકે, આ આંકડાઓની ભીડમાં એક ખૂબ જ ગંભીર અને મહત્વની વાત છુપાયેલી રહી જાય છે. સાયબર ઠગાઈના આ આખા માળખામાં ‘મ્યુલ બેંક એકાઉન્ટ’ (ભાડે લીધેલા ખાતા) એ અસલી હથિયાર છે. એક નાનકડી ફર્જી કંપની રજીસ્ટર કરીને ખોલાવાયેલા ત્રણ બેંક ખાતાઓ ૨૨ રાજ્યોમાં ફેલાયેલા ૨૫૩ સાયબર ક્રાઈમના કેસ સાથે જોડાયેલા હોવાનું બહાર આવ્યું છે, જેમાં ૧૬૧ કરોડથી વધુની ઠગાઈ થઈ છે. આ સાબિત કરે છે કે આજની સાયબર ઠગાઈ માત્ર એક ટેકનિકલ સમસ્યા નથી, પરંતુ તે એક વ્યવસ્થિત ‘મની લોન્ડરિંગ’ છે જેણે આધુનિક ટેકનોલોજીનો મુખવટો પહેર્યો છે.
મ્યુલ એકાઉન્ટ: અપરાધનું અસલી ઠેકાણું
સાયબર ઠગાઈના ખેલમાં ફોન કોલ્સ કે નકલી એપ્સ તો માત્ર પીડિતોને ફસાવવા માટેના સાધનો છે. અસલી ખેલ તો આ કોલ્સ પછી શરૂ થાય છે, જ્યાં ઠગાઈના પૈસાને મ્યુલ બેંક ખાતાઓમાં ફેરવવામાં આવે છે. આ ખાતાઓ આખા ભારતની અપરાધ શૃંખલાનું સ્થાયી સરનામું છે. વિદેશમાં બેઠેલા ઠગો માટે આ ખાતાઓ આશીર્વાદ સમાન છે, કારણ કે પીડિત વ્યક્તિ જ્યારે પોલીસને જાણ કરે અથવા હેલ્પલાઈન પર ફોન કરે, ત્યાં સુધીમાં તો પૈસા નાના-નાના હિસ્સામાં વહેંચાઈને અસંખ્ય ખાતાઓમાં ફરીને આખા દેશમાં વેરવિખેર થઈ ચૂક્યા હોય છે. પહેલા જે કામ માત્ર હવાલા ઓપરેટરો કે ખાસ એકાઉન્ટન્ટો કરતા હતા, તે કામ આજે સામાન્ય લોકો માત્ર થોડા હજાર રૂપિયાના બદલામાં કરી રહ્યા છે. આ એક પ્રકારનું ‘ગિગ વર્ક’ બની ગયું છે, જે સાયબર ગુનેગારોને અત્યંત સરળતાથી મળી રહે છે.
ધરપકડ માત્ર દેખાડો કે સમાધાન?
૫૫ ધરપકડોના આંકડા સાંભળવામાં ચોક્કસ મોટા લાગે છે, પરંતુ વ્યવહારિક રીતે તે આ સમસ્યાનો અંત નથી. જે લોકો પોતાના ખાતા ભાડે આપે છે, તેઓ આખી ગેંગનો સૌથી સસ્તો અને સૌથી સરળતાથી બદલી શકાય તેવો હિસ્સો છે. જો પોલીસ ૫૫ લોકોને જેલમાં મોકલે, તો ગેંગ અઠવાડિયાના અંત સુધીમાં નવા ૫૫ લોકો શોધી લે છે. કારણ કે આર્થિક ભીંસમાં જીવતા લોકો માટે થોડા હજાર રૂપિયાની કમાણીનું પ્રલોભન મોટું હોય છે. આથી, ધરપકડો દ્વારા અપરાધને રોકવો લગભગ અશક્ય છે. પોલીસ દળ ગમે તેટલી ધરપકડ કરે, જ્યાં સુધી આ ખાતાઓ ખોલનારાઓની સાંકળ નહીં તૂટે ત્યાં સુધી ઠગોને નવા ખાતા મળતા જ રહેશે. પોલીસ માટે આ કામ ‘ભૂસાના ઢગલામાંથી સોય શોધવા’ જેવું છે, જ્યાં દરેક મ્યુલ એકાઉન્ટ એક નવી મુસીબત બનીને આવે છે.
પૈસા ફ્રીઝ કરવાની અસલી શક્તિ
કેન્દ્ર સરકારના ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા જણાવે છે કે ૨૦,૦૦૦ કરોડની ઠગાઈ સામે ૮,૧૮૯ કરોડ પાછા અપાયા અથવા ફ્રીઝ કરાયા છે. જ્યારે નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર ૮૨ લાખ ફરિયાદો હોય અને માત્ર ૧.૮૪ લાખ કેસોમાં જ FIR નોંધાય, ત્યારે સમજાય છે કે આપણી ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા આ વિશાળ સમસ્યાના માત્ર ૨ ટકા હિસ્સા સુધી પહોંચી રહી છે. ખરી તાકાત હજારો લોકોને પકડવામાં નહીં, પણ પૈસાને બેંકિંગ સિસ્ટમની બહાર જતા અટકાવવામાં છે. જો ઠગાઈ થયેલા એક કરોડ રૂપિયા શરૂઆતના થોડા કલાકોમાં જ ફ્રીઝ થઈ જાય, તો તે ડઝનબંધ ધરપકડો કરતા વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે. કારણ કે ઠગનો ધંધો ત્યારે જ બંધ થાય છે જ્યારે પૈસા તેમના સુધી પહોંચવા બંધ થઈ જાય છે.
ત્રણ સવાલો જે સિસ્ટમ પર સવાલ ઉઠાવે છે
ઓપરેશન મ્યુલ હન્ટની સફળતાના માપદંડ તરીકે ત્રણ મહત્વના પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ. પ્રથમ, શું બેંકોએ આ શંકાસ્પદ ખાતાઓને અગાઉથી ઓળખ્યા હતા? જો વિદેશમાં થતા નાના કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન પકડાઈ શકે છે, તો ૧૬૧ કરોડ રૂપિયાનું ટ્રાન્ઝેક્શન કેમ પકડાયું નહીં? બીજું, પીડિતોને પોતાના જ પૈસા પાછા મેળવવા માટે હજુ પણ મેજિસ્ટ્રેટની અદાલતોમાં કેમ ધક્કા ખાવા પડે છે? પૈસા ફ્રીઝ કરવાની રફ્તાર ડિજિટલ હોય છે, પણ પાછા આપવાની રફ્તાર જૂની અદાલતી ફાઈલો જેવી ધીમી કેમ છે? ત્રીજું, શું તપાસ એજન્સીઓ માત્ર ભાડે ખાતું આપનાર પ્યાદાઓ સુધી સીમિત છે, કે પછી એ મોટા માથા સુધી પહોંચી રહી છે જેઓ હજારોની સંખ્યામાં ખાતાઓ ખરીદીને માફિયાઓને વેચે છે?
ઉકેલ: ધરપકડ નહીં, પણ આર્થિક પાયબંધી
સાયબર અપરાધીઓને ધરપકડનો વધુ ડર નથી લાગતો, પણ તેમને પૈસા જપ્ત થઈ જવાનો ડર જરૂર લાગે છે. જો ભાડે ખાતું આપનાર દરેક વ્યક્તિની તમામ કમાણી જપ્ત કરી લેવામાં આવે અને તેમના આધાર કે પાન કાર્ડ સાથે કાયમી ‘ફ્લેગ’ લગાવી દેવામાં આવે, તો એક પણ નવી જેલ બનાવ્યા વિના આ પ્રવૃત્તિ આપોઆપ બંધ થઈ જશે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને ખબર પડશે કે ખાતું ભાડે આપવાથી તેનો આર્થિક ઈતિહાસ જીવનભર માટે ખરાબ થઈ જશે, ત્યારે તે ફરી આવું કરતા ડરશે. ગુજરાત સાયબર સેન્ટર ઓફ એક્સલન્સનો ‘મ્યુલ ખાતાઓની ઓળખ’ પરનો ભાર એ જ સાચી દિશા છે. સરકારી એજન્સીઓએ આંકડાઓની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાંથી બહાર આવીને પૈસાની અવરજવરને ડામવાની નીતિ અપનાવવી જોઈએ.
પ્રેસ કોન્ફરન્સ નહીં, પરિણામો
સરકાર અને એજન્સીઓ ઘણીવાર વધુ ધરપકડો અને આંકડાઓને સફળતાનો માપદંડ માને છે, પરંતુ અપરાધીઓ એ ગણે છે કે કેટલા પૈસા તેમના સુધી સુરક્ષિત પહોંચ્યા. જ્યાં સુધી એજન્સીઓ પણ ઠગોની જેમ ‘પૈસા’ની જ ગણતરી નહીં કરે, ત્યાં સુધી આપણે પ્રેસ કોન્ફરન્સના જંગમાં તો જીતીશું, પરંતુ સાયબર યુદ્ધ હારી જઈશું. સફળતા ત્યારે જ ગણાય જ્યારે જપ્ત થયેલા પૈસા પીડિતોના ખાતામાં પાછા આવે અને તે ખાતાઓ ફરી ક્યારેય ન ખુલે. એટલે જ, હથકડીઓ કરતા, ફ્રીઝ થયેલા ખાતાઓની ગણતરી કરો, કારણ કે અસલી જીત ત્યાં જ છે.
આ પણ વાંચો:
