Punjab Economic Reform: છેલ્લા કેટલાક સમયથી પંજાબમાં અનેક એવા મુદ્દાઓ ચર્ચાઈ રહ્યા છે જે ક્યાંક ને ક્યાંક લોકોની ભાવનાઓ અને ઓળખ સાથે જોડાયેલા છે. બેઅદબી કાયદાની ચર્ચા હોય, સતલુજ ફિલ્મને સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવવાનો મામલો હોય કે પછી ૧૯૮૦ અને ૯૦ના દાયકાના માનવ અધિકારોના કેસ હોય, આ તમામ વિષયો સોશિયલ મીડિયા અને ટેલિવિઝન પર ખૂબ જ ગરમાગરમ ચર્ચાઈ રહ્યા છે. ચોક્કસપણે, આ દરેક મુદ્દાઓનું પોતાનું મહત્વ છે અને તેના પર ગંભીર ચિંતન થવું જોઈએ. પરંતુ દુઃખદ પાસું એ છે કે, આ ઓળખ આધારિત વિવાદો અને રાજકીય અખાડાઓના શોરબકોરમાં પંજાબના મૂળભૂત અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખનારા આર્થિક મુદ્દાઓ ક્યાંક દબાઈ રહ્યા છે. જ્યારે પંજાબનું કુલ દેવું ૪ લાખ કરોડ રૂપિયાના આંકડાને વટાવી ચૂક્યું છે અને ખેડૂતો ન્યૂનતમ સમર્થન મૂલ્ય (MSP)ની કાનૂની ગેરંટી માટે લડી રહ્યા છે, ત્યારે માત્ર ભાવનાત્મક મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી રાજ્યનું આર્થિક સંકટ દૂર નહીં થાય. કોઈ પણ રાજ્ય માત્ર ચર્ચાઓથી આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ નથી બનતું, તેના માટે નક્કર આયોજન અને એક પછી એક સમસ્યાઓના નિરાકરણની સખત જરૂર છે.
વીજળી સબસિડીનું તર્કસંગત પુનર્ગઠન
પંજાબની અર્થવ્યવસ્થાને પાટા પર લાવવી હોય તો શરૂઆત વહીવટી ખર્ચ ઘટાડવાથી કરવી પડશે. સૌથી પહેલો સુધારો વીજળીની મફત સબસિડીના માળખામાં જરૂરી છે. હાલમાં ખેડૂતોને જે મફત વીજળી આપવામાં આવે છે તેના પાછળ દર વર્ષે ૧૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનો જંગી ખર્ચ થાય છે, જે આશરે ૧૪ લાખ ટ્યુબવેલ કનેક્શન પર લાગુ પડે છે. અહીં સૂચન એ છે કે, આ યોજનાને વધુ વ્યાજબી બનાવવી જોઈએ. માત્ર એવા જ ખેડૂતોને મફત વીજળી મળવી જોઈએ જે PM-કિસાન યોજનાના પાત્ર હોય. આંકડા દર્શાવે છે કે પંજાબમાં PM-કિસાનના લાભાર્થીઓની સંખ્યા આશરે ૧૧.૩૪ લાખ છે. જો આપણે ૨૦ ટકા ટ્યુબવેલ કનેક્શન પર વીજળીનું બિલ વસૂલવાનું શરૂ કરીએ, તો રાજ્યના તિજોરીમાં વાર્ષિક ૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની મોટી બચત થઈ શકે તેમ છે. આ સુધારાનો MSPની માંગ સાથે પણ સીધો સંબંધ છે. જ્યારે ખેતીમાં વીજળીનો ખર્ચ પડતરનો ભાગ બનશે, ત્યારે કૃષિ પડતર અને મૂલ્ય આયોગ (CACP) તેને પડતર નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં વધુ પારદર્શક રીતે સામેલ કરી શકશે. અત્યારની છૂપી સબસિડીની વ્યવસ્થા કાનૂની MSPના અમલીકરણમાં અવરોધરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
પાવર પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટ (PPA) માં આમૂલ પરિવર્તન
રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ સુધારવા માટે બીજું મહત્વનું પગલું પંજાબ સ્ટેટ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ (PSPCL)ના ખાનગી કંપનીઓ સાથેના કરારોની સમીક્ષા છે. હાલના PPA કરારો એટલા એકતરફી છે કે, રાજ્યએ વીજળી વાપરી હોય કે ન વાપરી હોય, તેમણે નક્કી કરેલી ‘કેપેસિટી ફી’ ચૂકવવી પડે છે. આ વ્યવસ્થા રાજ્ય માટે આર્થિક ગળાફાંસો સાબિત થઈ રહી છે. સરકારને એક મજબૂત કાનૂની માળખું બનાવવાની જરૂર છે જેથી વિવાદાસ્પદ અને અયોગ્ય રીતે થયેલા કરારોને રદ કરી શકાય. ખાસ કરીને એવા કરારો જે કોઈ સ્પર્ધાત્મક બોલી વગર કરવામાં આવ્યા હતા, તેની કાયદેસરતા તપાસવી જોઈએ. આવા કરારોને વીજળી નિયામક સમક્ષ રજૂ કરીને પડતરના આધારે નવા કરાર કરવા જોઈએ, જેથી રાજ્ય પર વધારાનું આર્થિક ભારણ ન આવે.
ટેક્સ ચોરી રોકવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ
ત્રીજો સુધારો GST વસૂલાતની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે. હાલમાં ટેક્સની દેખરેખ અને દરોડાની કાર્યવાહી ઘણીવાર અધિકારીઓની વ્યક્તિગત મરજી અને અસ્પષ્ટ પદ્ધતિઓ પર આધારિત હોય છે, જે વેપારીઓમાં ભય અને અસંતોષ ફેલાવે છે. આ પદ્ધતિને બદલે ફોરેન્સિક ઓડિટ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ઓડિટ અપનાવવું જોઈએ. જ્યારે ડેટા વિશ્લેષણ દ્વારા રિટર્ન, ઇનવોઇસ અને ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટમાં રહેલી ગરબડીઓનો સચોટ પત્તો લાગશે, ત્યારે ટેક્સ ચોરી કરતા મોટા માથાઓ પર કડક કાર્યવાહી થઈ શકશે. આનાથી નિયમોનું પાલન કરનારા પ્રામાણિક નાના વેપારીઓને બિનજરૂરી કનડગતમાંથી મુક્તિ મળશે અને સરકારની આવકમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થશે.
વહીવટી સુધારા: ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ ટ્રસ્ટનું વિલય
વહીવટી કાર્યક્ષમતા વધારવા માટેનું ચોથું અને પ્રતીકાત્મક રીતે મહત્વનું પગલું બ્રિટિશ સમયના ‘ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ ટ્રસ્ટ’ને નાબૂદ કરવાનું છે. આજે જ્યારે પંજાબ અર્બન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PUDA) જેવી આધુનિક અને સક્ષમ સંસ્થાઓ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યારે સમાંતર કામ કરતી જૂની સંસ્થાઓની જરૂરિયાત રહી નથી. આ ટ્રસ્ટની જમીન અને સંપત્તિઓને રાજ્ય સ્તરીય વ્યાવસાયિક સંસ્થા હેઠળ લાવી દેવી જોઈએ. આનાથી વહીવટી ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને જમીનના સોદાઓ તેમજ શહેરી વિકાસમાં જે ભ્રષ્ટાચારના કેન્દ્રો બન્યા છે, તે પણ નાબૂદ થશે. રાજ્ય પોતાની આર્થિક સ્થિતિ જેટલી મજબૂત કરશે, તેટલી જ તે કેન્દ્ર સરકાર અથવા નાણા પંચ સામે વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી શકશે.
જમીન બજારમાં પારદર્શિતા અને CLU સુધારા
જમીનના સોદાઓમાં સુધારો પંજાબની અર્થવ્યવસ્થામાં નવો પ્રાણ ફૂંકી શકે છે. આજે પણ મોટાભાગના જમીનના સોદા રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજને બદલે ‘એગ્રીમેન્ટ ટુ સેલ’ જેવા અનૌપચારિક માધ્યમોથી થાય છે, જેનાથી સરકારને સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનું મોટું નુકસાન થાય છે અને વિવાદો વધે છે. જો સરકાર આ કરારોનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવે તો આવક વધવાની સાથે બજારમાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ વધશે. આ સાથે જ, ચેન્જ ઓફ લેન્ડ યુઝ (CLU)ની મંજૂરી આપતી વખતે મળતા વધારાના લાભમાં નાના ખેડૂતોને પણ હિસ્સો મળવો જોઈએ, જેમની જમીન શહેરી વિસ્તારમાં સામેલ થાય છે. અત્યારે આનો તમામ ફાયદો રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સને મળે છે. જો ખેડૂતોને આનો લાભ મળે, તો ગામડાઓમાં વિકાસ પ્રત્યે સકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ કેળવાશે અને આયોજનબદ્ધ શહેરીકરણને લોકોનું સમર્થન પ્રાપ્ત થશે.
ગ્રામીણ દેવા અને આડતિયા પ્રથામાં સુધારા
ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે ગ્રામીણ દેવાની વ્યવસ્થાને બદલવી અનિવાર્ય છે. પંજાબમાં આડતિયાઓની વર્ચસ્વ વાળી દેવા વ્યવસ્થા ખેડૂતો માટે એક છૂપો બોજ છે, જેની વ્યાજની ગણતરી સામાન્ય ખેડૂત સમજી પણ શકતો નથી. સરકારને આડતિયા પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને બેંકો દ્વારા પારદર્શક પાક લોન આપવાની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી જોઈએ. વારંવાર દેવા માફીની યોજનાઓ લાવવા કરતાં, આવી કાયમી અને પારદર્શક નાણાકીય વ્યવસ્થા ખેડૂતોને આર્થિક રીતે વધુ મજબૂત અને સ્વતંત્ર બનાવશે. આનાથી સરકાર પરનું આર્થિક ભારણ પણ ઘટશે અને ખેતી ક્ષેત્રે સ્થિરતા આવશે.
સહકારી અને પરિવહન ક્ષેત્રે સ્વતંત્રતા
વહીવટી મનમાનીને રોકવા માટે બસ પરમિટ અને સહકારી ક્ષેત્રમાં મોટા સુધારા જરૂરી છે. હાલમાં બસ રૂટ પરમિટ આપવાની પ્રક્રિયા પારદર્શક નથી, જેના કારણે પરિવહન સુવિધાઓનો વિકાસ અટકેલો છે. જો પરમિટ સ્પર્ધાત્મક ઈ-હરાજી દ્વારા આપવામાં આવે, તો સેવાઓ સુધરશે અને આવક પણ વધશે. તેવી જ રીતે, સહકારી ક્ષેત્રને સરકારી નિરીક્ષણ અને રાજકીય દખલગીરીમાંથી મુક્ત કરવાની જરૂર છે. કેન્દ્રના મોડલ સહકારી કાયદાને અપનાવીને અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા ચૂંટણીઓ કરાવીને આ ક્ષેત્રને વધુ સક્રિય અને સ્વાયત્ત બનાવી શકાય છે. જ્યારે સહકારી મંડળીઓ પોતાની ક્ષમતા મુજબ કામ કરશે, ત્યારે ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં વેગ આવશે.
સ્ટાર્ટઅપ અને NRI રોકાણની નવી દિશા
માત્ર જૂની વ્યવસ્થા સુધારવી પૂરતી નથી, પંજાબે વિકાસના નવા એન્જિન શોધવા પડશે. મોહાલીમાં એક ‘પંજાબ સ્ટાર્ટઅપ એન્ડ સ્કિલ્સ મિશન’ શરૂ કરી શકાય છે, જેથી પંજાબની પ્રતિભાશાળી યુવા પેઢી બહાર જવાને બદલે રાજ્યમાં રહીને જ કામ કરે. આ પહેલ માત્ર મોહાલી સુધી સીમિત ન રહેતા જિલ્લા સ્તરે પહોંચાડવી જોઈએ. ઇન્વેસ્ટ પંજાબને માત્ર મોટી જાહેરાતો કરવાને બદલે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. સૌથી અગત્યનું, NRI સમુદાયને માત્ર ઉત્સવોમાં સામેલ કરવાને બદલે તેમના રોકાણ માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા અને ઝડપી સુવિધા કેન્દ્ર બનાવવા જોઈએ. જો તેમને પાયાના માળખા અને કૃષિ ઉદ્યોગમાં રોકાણની તક મળે, તો તેઓ પંજાબના વિકાસમાં મહત્વનું યોગદાન આપી શકે છે.
જળ વ્યવસ્થાપન અને ભવિષ્યની સુરક્ષા
પંજાબના સંદર્ભમાં નદીઓનું વ્યવસ્થાપન જળ સુરક્ષા માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. ભવિષ્યમાં સિંધુ જળ સંધિ કે રાવી-બ્યાસ પ્રણાલીમાં જે પણ ફેરફારો થાય, પંજાબે પોતાનો મક્કમ પક્ષ રજૂ કરવો પડશે. ‘સતલુજ એન્ડ ઈસ્ટર્ન રિવર્સ વોટર્સ ઓથોરિટી’ જેવો સ્વતંત્ર સંસ્થાનો પ્રસ્તાવ આવકારદાયક છે, જેનો ખર્ચ રાજ્ય સરકારના બજેટને બદલે ખનન રોયલ્ટી અને મોટા ઔદ્યોગિક વપરાશકર્તાઓ પાસેથી લેવાતા સેસમાંથી નીકળી શકે છે. આ સંસ્થા નદીઓના પ્રદૂષણ અને ગેરકાયદે રેતી ખનન જેવી સમસ્યાઓને રોકી શકે છે.
અનુશાસન અને ઈચ્છાશક્તિનું મહત્વ
અંતમાં, પંજાબ પાસે વિચારોની કમી નથી, પરંતુ તે વિચારોને લાગુ કરવા માટે જે જરૂરી ‘વહીવટી અનુશાસન’ જોઈએ, તેની ભારે કમી છે. આપણે પરફેક્ટ અને આદર્શ ઉકેલોની રાહ જોયા વગર નાના-નાના સુધારા શરૂ કરવા જોઈએ. શું પરમિટની ઈ-હરાજી થઈ? શું નદીઓ માટે સેસ વસૂલવાનું શરૂ થયું? આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર જ્યારે હકારાત્મક મળશે, ત્યારે જ પરિવર્તન આવશે. દેવું ઘટાડવા કે MSP જેવી સમસ્યાઓ ટીવી ડિબેટ કે રાજકીય શોરબકોરથી ઉકેલાશે નહીં. આ ઉકેલ સતત, ગંભીર અને લાંબાગાળાના વહીવટી નિર્ણયોથી જ આવશે. પંજાબના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે હવે માત્ર વાતો નહીં, પણ જમીન પર કામ કરવાનો સમય પાકી ગયો છે.
આ પણ વાંચો:
