PM Modi New Zealand Visit: ન્યુઝીલેન્ડની જાણીતી વેબસાઈટ ‘સ્ટફ’માં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલે ભારતીય રાજકારણ અને પ્રધાનમંત્રી મોદીના વિદેશ પ્રવાસ અંગે નવી ચર્ચાઓ જગાવી છે. આ રિપોર્ટમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ન્યુઝીલેન્ડની મુલાકાત દરમિયાન મોદીની સુરક્ષા માટે વધારાના સ્તરની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી, જેમાં સ્નાઈપર્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ રિપોર્ટમાં કેટલીક એવી વિગતો સામે આવી છે જે સામાન્ય રીતે વીઆઈપી મૂવમેન્ટમાં જોવા મળતી નથી. તેમાં ખાસ કરીને એવો ઉલ્લેખ છે કે, પ્રવાસ દરમિયાન એવી જગ્યાઓની પસંદગી કરવામાં આવે જ્યાં વધુ સીડીઓ ન હોય અને તેમના કાર્યક્રમમાં આરામ માટે ‘નેપ ટાઈમ’ (ટૂંકી ઊંઘનો સમય) રાખવામાં આવે. ઓસ્ટ્રેલિયાથી જોડાયેલા વિશ્લેષક કોલ સાહેબના મતે, આ બાબતો પ્રધાનમંત્રીની શારીરિક ઉર્જા અને તેમની ઉંમર સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. 76 વર્ષની વયે સતત વિદેશ પ્રવાસ અને જેટ-લેગની અસર શરીર પર થવી ખૂબ જ સહજ છે, પરંતુ તેને જાહેરમાં સ્વીકારવાને બદલે અથવા યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થા કરવાને બદલે તેને છુપાવવાના પ્રયાસો સવાલો ઊભા કરે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતો લીડરશિપ ટ્રેન્ડ અને ફિટનેસની અપેક્ષાઓ
આજના આધુનિક સમયમાં વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં હવે યુવા નેતાઓનું વર્ચસ્વ વધી રહ્યું છે. પછી તે ઓસ્ટ્રેલિયાના અલ્બનીઝી હોય, ન્યુઝીલેન્ડના નેતાઓ હોય કે પછી પડોશી દેશો નેપાળ, બાંગ્લાદેશ કે શ્રીલંકાના યુવા નેતાઓ; દરેક જગ્યાએ એક અલગ જ ઉર્જા જોવા મળે છે. કોલ સાહેબના કહેવા મુજબ, પશ્ચિમી દેશોમાં તો 60-65 વર્ષની વય પછી નેતાઓના કરિયરમાં મોટો બદલાવ આવી જાય છે અને તેઓ સક્રિય રાજકારણથી દૂર થવાનું પસંદ કરે છે. એક પ્રધાનમંત્રી કે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે માત્ર માનસિક જ નહીં, પરંતુ શારીરિક ફિટનેસ પણ અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે તમારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું હોય છે. જ્યારે નેતા જાહેરમાં ખૂબ જ ઝડપથી ચાલે છે અથવા સ્ટેજ પર ઉર્જાવાન દેખાય છે, ત્યારે તે પ્રજામાં એક પ્રકારનો વિશ્વાસ અને સ્ફૂર્તિ જગાવે છે. જો નેતાનું મગજ થાકેલું હોય અથવા તે ઊંઘની અછત અનુભવતા હોય, તો તેની અસર તેમની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને વાણીમાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જે અન્ય દેશોના પત્રકારો અને વિશ્લેષકો માટે નોંધ લેવા જેવી બાબત બની જાય છે.
રાજનીતિમાં અભિનય અને ‘ફેક સ્માઈલ’નો કટાક્ષ
ચર્ચા દરમિયાન એવો પણ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો કે મોદીજીનો અત્યારનો ચહેરો અગાઉના વર્ષોની સરખામણીએ ઘણો બદલાયો છે. વિશ્લેષકો માને છે કે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમના ચહેરા પર એક કૃત્રિમ માસ્ક જેવી ભાવના જોવા મળે છે. જ્યારે તેઓ ભારતની અંદર હોય છે ત્યારે તેમની મુદ્રાઓ અલગ હોય છે, પરંતુ વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન કેમેરા સામે જે સ્માઈલ આપવામાં આવે છે તે ઘણીવાર સહજ લાગતી નથી. રાજનીતિમાં ‘એક્ટિંગ’ કે અભિનય એ તેનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયો છે, અને ઘણા નેતાઓ પ્રજાને પ્રભાવિત કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, નિરીક્ષકો કહે છે કે આવી બનાવટી સ્મિત કે હાસ્યને લોકો સરળતાથી પકડી લે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા કે અન્ય દેશોમાં જ્યાં મીડિયાની આઝાદી ઘણી ઊંચી છે, ત્યાં પત્રકારો માત્ર નેતાઓના શબ્દો જ નહીં, પણ તેમના શારીરિક હાવભાવ અને ઉર્જાના સ્તરને પણ ખૂબ ઝીણવટપૂર્વક તપાસે છે, જે ઘણીવાર નેતાઓ માટે કસોટીરૂપ બની જાય છે.
બાઈલેટરલ ટ્રેડ: કોને ફાયદો, કોને નુકસાન?
ભારત અને ન્યુઝીલેન્ડ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય વેપારના આંકડા જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે આ વેપાર મુખ્યત્વે ન્યુઝીલેન્ડની તરફેણમાં છે. ભારત ત્યાંથી આયરન, સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને વૂલ જેવી ચીજવસ્તુઓ મંગાવે છે, જ્યારે ભારતની નિકાસની સ્થિતિ એટલી મજબૂત નથી. આ મુલાકાતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કદાચ વેપાર કરતા પણ ન્યુઝીલેન્ડમાં રહેતા ભારતીય સમુદાયના હિતોને સાચવવાનો હતો, જેઓ હાલમાં કેટલાક સામાજિક તણાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. કોલ સાહેબના મતે, આ પ્રવાસનો એક છૂપો એજન્ડા વિદેશમાં વસતા ભારતીયોને એવો સંદેશ આપવાનો હતો કે તેમનો ‘મોટો નેતા’ તેમના પડખે ઉભો છે. જોકે, આર્થિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો ભારત માટે આ મુલાકાતમાંથી કોઈ મોટા આર્થિક ફાયદાઓ જોવા મળ્યા નથી, ઉલટું ત્યાંના સ્થાનિક લોકોમાં એફટીએ (FTA) કરારને લઈને પણ વિરોધ જોવા મળી રહ્યો છે.
‘ડેડી ઈશ્યુ’ અને વિદેશી નેતાઓ સાથેની હગ-ડિપ્લોમસી
વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન મોદીની અન્ય દેશના વડાઓ સાથેની ‘હગ-ડિપ્લોમસી’ અથવા ગળે મળવાની શૈલી લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહી છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના મીડિયામાં આ હાવભાવને લઈને મજાક પણ ઉડાવવામાં આવી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં ગળે મળવું એ સામાન્ય શિષ્ટાચાર નથી; ત્યાં હેન્ડશેકને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે. વિદેશી નેતાઓ જે ઘણીવાર ખૂબ જ વ્યવસાયિક અને સંયમિત હોય છે, તેઓ આવી હગ-ડિપ્લોમસી સામે અસહજ અનુભવે છે, પરંતુ કેમેરા સામે હોવાને કારણે તેમને સ્મિત આપીને સ્થિતિને સંભાળવી પડે છે. આ બાબતને એક ‘ડેડી ઈશ્યુ’ તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યાં વિદેશમાં વસતા ભારતીયો પોતાના નેતાને એક એવા ‘પપ્પા’ તરીકે જુએ છે જે આવશે અને તેમની બધી સમસ્યાઓ દૂર કરી દેશે. આ એક પ્રકારની માનસિક નિર્ભરતા છે, જે વાસ્તવિકતાથી ઘણી દૂર છે.
અંધશ્રદ્ધા વિરુદ્ધ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ
ચર્ચાના અંતે એક ખૂબ જ વિચિત્ર અને ચિંતાજનક દ્રશ્ય પર વાત કરવામાં આવી, જેમાં આગ્રાના એક શ્રદ્ધાળુના ઘરના ફ્રીઝરમાં બનેલા ‘શિવલિંગ’ની પૂજા થતી જોવા મળી. આ કોઈ ચમત્કાર નથી, પરંતુ સાયન્ટિફિક રીતે ફ્રીઝરની અંદર વધારાના કુલિંગને કારણે બનતો બરફ છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓ એ દર્શાવે છે કે આપણો સમાજ હજુ પણ તર્ક અને વિજ્ઞાનને બદલે અંધશ્રદ્ધામાં કેટલો ઊંડો ગરકાવ છે. કોલ સાહેબ ભારપૂર્વક કહે છે કે, ધર્મ અને આધ્યાત્મિકતા પોતાની જગ્યાએ છે, પરંતુ જ્યારે તમે કુદરતી ફિનોમિનાને ચમત્કાર ગણાવીને તેની પૂજા કરવા લાગો છો, ત્યારે તમે તમારી વૈજ્ઞાનિક સમજ ગુમાવી બેસો છો. એક બાજુ જ્યારે ભારત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં આગળ વધવાના દાવા કરે છે, ત્યારે બીજી બાજુ આવી ઘટનાઓ સામાજિક માનસિકતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
પ્રશ્નો વણઉકેલ્યા કેમ?
આ આખી ચર્ચાનો સાર એ છે કે વિદેશ પ્રવાસનો મુખ્ય હેતુ શું હતો? શું મોદીજીએ ન્યુઝીલેન્ડમાં ભારતીય સમુદાય પર થઈ રહેલા વંશીય હુમલાઓ વિશે જાહેરમાં વાત કરી? શું તેમણે આ હુમલાઓની સખત નિંદા કરી? જો આ પ્રશ્નોના જવાબ ‘ના’ હોય, તો માત્ર મોટી સભાઓ અને હગ-ડિપ્લોમસીનો શું અર્થ? વિદેશી જમીન પર વસતા ભારતીયોને જરૂર છે સુરક્ષાની અને એક એવા નેતાની જે તેમની મુશ્કેલીઓને યોગ્ય પ્લેટફોર્મ પર ઉઠાવે, નહીં કે માત્ર પોતાની છબી સુધારવા માટે પ્રવાસો કરે. લોકશાહીમાં નેતાઓએ મીડિયાના અને જનતાના સવાલોના જવાબ આપવા જ પડે છે. જ્યારે નેતા પ્રેસ કોન્ફરન્સથી દૂર ભાગે છે અને માત્ર એકતરફી સંવાદ કરે છે, ત્યારે તે તેની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકતા નથી.
આ પણ વાંચો:
