Malan River Illegal Sand Mining: ગીર સોમનાથ જિલ્લાના ઉના તાલુકા પાસે આવેલી માલણ નદી આજે એક એવી કરુણ સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહી છે જે સમગ્ર ગુજરાતના નદીતંત્રની વરવી વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી આ નદીના પટમાં ખનન માફિયાઓનું સામ્રાજ્ય જામ્યું છે. નાંદ્રક, નેસડા, પસવાળા અને ઊંટવાળા જેવા ગામોમાંથી પસાર થતી આ નદીના પટમાંથી અંધાધૂંધ રેતી કાઢવામાં આવી રહી છે. સ્થાનિક ગ્રામજનોના જણાવ્યા અનુસાર, લગભગ 10 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં નદીને એટલી હદે ખોદી નાખવામાં આવી છે કે તેની ઊંડાઈ 20 ફૂટ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ માત્ર રેતી કાઢવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ નદીનું કુદરતી અસ્તિત્વ ભૂંસી નાખવાનું એક વ્યવસ્થિત ષડયંત્ર છે. નદીના પટમાં મશીનોના કર્કશ અવાજ અને ટ્રેક્ટરોની અવરજવર રાત-દિવસ ચાલુ રહે છે, જેના કારણે નદીનું પર્યાવરણીય સંતુલન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું છે.
સરપંચ અને માફિયાઓની સાંઠગાંઠ: સ્થાનિક પ્રશાસનની નિષ્ક્રિયતા
આ આંદોલનની સૌથી ગંભીર અને ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ ખનન કાર્યમાં ખુદ ગામના સરપંચો અને કેટલાક સ્થાનિક માથાભારે તત્વો સામેલ છે. ગ્રામજનોનો આક્ષેપ છે કે ખનન માફિયાઓ પાસે 20થી વધુ ટ્રેક્ટરોનો કાફલો છે જે દિવસ-રાત રેતીના પરિવહનનું કામ કરે છે. જ્યારે ગ્રામજનો આ અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવે છે, ત્યારે તેમને ધમકીઓ આપવામાં આવે છે. સ્થાનિક સ્તરે કલેક્ટર, પ્રાંત અધિકારી અને મામલતદાર કચેરીમાં અનેકવાર લેખિત રજૂઆતો કરવામાં આવી છે, પરંતુ પરિણામ શૂન્ય રહ્યું છે. ચંદ્રસિંહ ગોહિલ અને અન્ય ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે અધિકારીઓ સાથેની મિલીભગત એટલી મજબૂત છે કે જ્યારે પણ કોઈ તપાસની ગાડી આવે, તેના પહેલા જ આ માફિયાઓને જાણ કરી દેવામાં આવે છે. તપાસ દરમિયાન ક્યારેક એકાદ ટ્રેક્ટર પકડીને સંતોષ માની લેવાય છે, પરંતુ મુખ્ય સૂત્રધારો અને જેસીબી મશીનોને હંમેશા સુરક્ષિત રીતે છોડી દેવામાં આવે છે.
પૂરની તબાહી અને ગરીબ ખેડૂતોનું વેદનાગ્રસ્ત જીવન
ખનનની આ અંધાધૂંધ પ્રવૃત્તિને કારણે નદીના કાંઠે રહેતા ગરીબ ખેડૂતોને સૌથી મોટું નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે. નદીના સુરક્ષા માટે બનાવવામાં આવેલા પાળાને ખનન માફિયાઓએ રેતી કાઢવા માટે તોડી નાખ્યા છે. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે તાજેતરમાં આવેલા સામાન્ય વરસાદ દરમિયાન નદીનું પાણી સીધું ખેડૂતોના ઘરમાં ઘૂસી ગયું. રૂણુબેન અને અન્ય અસરગ્રસ્ત ગ્રામજનો જણાવે છે કે ઘરમાં રાખેલું અનાજ, લાકડાં અને અન્ય ઘરવખરી બધું જ પલળી ગયું. ઘણા પરિવારોએ પોતાનો જીવ બચાવવા માટે રાત્રિના અંધારામાં ખેતરોમાં આશરો લેવો પડ્યો હતો. રેતી ચોરોએ વાડ-તાર તોડી નાખ્યા છે અને જ્યારે ખેડૂતો વિરોધ કરે છે, ત્યારે તેમને ગાળો આપીને અપમાનિત કરવામાં આવે છે. આ ખેડૂતો માટે નદી જે જીવનનો આધાર હતી, તે આજે તેમના વિનાશનું કારણ બની ગઈ છે.
ગુજરાતની 187 નદીઓનું સમાન સંકટ
માલણ નદીનો આ કિસ્સો કોઈ એક ગામ પૂરતો મર્યાદિત નથી. સમગ્ર ગુજરાતમાં ઓછામાં ઓછી 17 મોટી નદીઓ અને કુલ મળીને લગભગ 187 નદીઓ આવી જ સ્થિતિમાં છે. સાબરમતી, તાપી, ઓરસંગ અને ભાદર જેવી નદીઓ પણ ખનન માફિયાઓના નિશાના પર છે. આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, દર વર્ષે ગુજરાતમાં રેતી ચોરીની 7,000 થી 8,000 ફરિયાદો નોંધાય છે. છેલ્લા ચાર વર્ષમાં 30,000 થી વધુ રેતી ચોરો પકડાયા હોવા છતાં, ખનીજ ચોરીનું પ્રમાણ ઘટવાને બદલે વધી રહ્યું છે. રાજ્યમાં અંદાજે એક લાખથી વધુ લોકો આ ગેરકાયદેસર ખનન વ્યવસાયમાં સામેલ હોવાનું મનાય છે. સરકારે અગાઉ ડ્રોન દ્વારા સર્વેલન્સ કરવાની વાતો કરી હતી, પરંતુ જમીની હકીકત એ છે કે સત્તાધીશો અને ખનન માફિયાઓની સાંઠગાંઠના કારણે નદીઓ દિવસે ને દિવસે ખાલી થઈ રહી છે.
અધિકારીઓની મિલીભગત અને નૈતિક પતન
ગ્રામજનોના આક્ષેપ મુજબ, આ સમગ્ર વ્યવસાયમાં અધિકારીઓનો મોટો હિસ્સો હોય છે. માજી સરપંચ ગંભીરસિંહ કાળુભા ગોહિલે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે અધિકારીઓ સાથે ‘નાસ્તા-પાણી’ના વહીવટ થાય છે, જેના કારણે એક મહિનાની અંદર આ માફિયાઓ કરોડો રૂપિયાની કમાણી કરે છે. જ્યારે કોઈ ગામવાસી ફરિયાદ કરવા જાય છે, ત્યારે અધિકારીઓ ઉલટાનું તેમને જ ભાગી જવાની સલાહ આપે છે. આ પ્રકારની વર્તણૂક લોકશાહીમાં વહીવટીતંત્રના પતનનું પ્રતીક છે. જ્યારે સામાન્ય પ્રજા પોતાની સંપત્તિ અને નદી બચાવવા માટે રસ્તા પર ઉતરે છે, ત્યારે તેમને મળતું પોલીસ રક્ષણ પણ નકલી સાબિત થાય છે. આખું તંત્ર એવી રીતે ગોઠવાયેલું છે કે સત્ય બોલનાર વ્યક્તિ જ ડરના ઓથાર નીચે જીવવા મજબૂર બને છે.
શું આ આંદોલન ગુજરાતને જગાડશે?
માલણ નદી બચાવો આંદોલન આજે માત્ર એક ગામના લોકોનો પ્રશ્ન નથી રહ્યો, પરંતુ તે સમગ્ર ગુજરાતના પર્યાવરણ પ્રેમીઓ માટે એક ચેતવણી છે. જો આજે આ ગામના લોકોએ હિંમત ન બતાવી હોત, તો કદાચ કોઈને જાણ પણ ન થાત કે નદીના પટમાંથી 20 ફૂટ ઊંડા ખાડા કરવામાં આવ્યા છે. ગામના લોકોએ એકજુથ થઈને જે રીતે પોતાના હક્કની લડાઈ લડવાનું નક્કી કર્યું છે, તે અન્ય ગામો માટે એક ઉદાહરણ છે. તેમણે અધિકારીઓના નામ સાથે, તેમના કરતૂતો ખુલ્લા પાડ્યા છે. ભવિષ્યમાં જો ગુજરાતની નદીઓને જીવિત રાખવી હશે, તો આવી જ રીતે દરેક ગામના લોકોએ સંગઠિત થઈને ખનન માફિયાઓ સામે મોરચો માંડવો પડશે. સરકારની કામગીરી પર ભરોસો કરવાને બદલે, ગ્રામજનોએ જાતે જ જાગૃત થઈને પોતાના જળસ્ત્રોતોનું રક્ષણ કરવું અનિવાર્ય બની ગયું છે.
માલણ નદીની આ આપવીતી સરકાર અને વહીવટીતંત્રના ગાલ પર તમાચા સમાન છે. શું ગુજરાતની નદીઓ માત્ર ખાણ માફિયાઓ માટેની એકમાત્ર આવકનું સાધન બની રહેશે? શું ગરીબ ખેડૂતોના ઘરના પાણી આ રીતે જ પૂર બનીને તેમની આજીવિકા છીનવતા રહેશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ હવે સરકારે આપવા પડશે. માત્ર દંડ ઉઘરાવવાથી કે 100 કરોડની વસૂલાત કરવાથી નદીઓ ફરી ભરાઈ જવાની નથી. જે નુકસાન કુદરતી પર્યાવરણને થયું છે, તેની ભરપાઈ કરવી અશક્ય છે. અત્યારે સમય આવી ગયો છે કે કડક કાયદાઓનો અમલ થાય, દોષિત અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી થાય અને ખનન માફિયાઓને કાયદાનો ડર લાગે. જો આ તકે સરકાર નહીં જાગે, તો આવનારી પેઢીઓ માટે માત્ર સૂકી નદીઓના પટ જ બાકી રહેશે.
આ પણ વાંચો:
