Sijimali Mining Protest: ઓડિશાના રાયગઢા અને કાલાહાંડી જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલી સિજીમાલી પહાડીઓ આજે માત્ર બોક્સાઇટના ભંડાર માટે નહીં, પરંતુ વિકાસના મોડલ અને સ્થાનિક સમુદાયોના અધિકારો વચ્ચેના ટકરાવ માટે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. એક તરફ સરકાર અને કંપનીઓ ખનનને આર્થિક વિકાસ અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિ સાથે જોડે છે, તો બીજી તરફ આદિવાસી સમુદાયોનું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ તેમના જંગલો, પાણીના સ્ત્રોતો, ખેતી, આજીવિકા, ધાર્મિક પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ માટે સીધો ખતરો છે.
50 વર્ષની માઇનિંગ લીઝ બાદ સતત વિરોધ
વર્ષ 2023માં ઓડિશા સરકારે વેદાંતા લિમિટેડને અંદાજે 311 મિલિયન ટન બોક્સાઇટ ભંડાર માટે 50 વર્ષની માઇનિંગ લીઝ મંજૂર કરી હતી. ત્યારથી સ્થાનિક ગ્રામજનો સતત વિરોધ કરી રહ્યા છે. વિરોધ કરનારા લોકોનો આરોપ છે કે પ્રોજેક્ટ માટે ગ્રામસભાની સંમતિની પ્રક્રિયામાં અનિયમિતતાઓ થઈ, કેટલીક ગ્રામસભાઓને લઈને ખોટી સંમતિ દર્શાવવામાં આવી અને સ્થાનિક લોકોની ચિંતાઓને પૂરતું મહત્વ આપવામાં આવ્યું નથી.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ એપ્રિલ 2026માં રસ્તા નિર્માણ દરમિયાન થયેલી અથડામણો બાદ વિસ્તારમાં પોલીસ તૈનાતી વધી છે, ડ્રોન દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે અને કેટલાક વિરોધીઓની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી છે. તેમ છતાં ગ્રામજનો પોતાની જમીન છોડવા તૈયાર નથી.
ગામોની દિવાલો પર વિરોધના નારા, સંદેશ સ્પષ્ટ
સાગાબારી, કાંતામલ સહિતના અનેક ગામોમાં ઘરોની દિવાલો પર ‘વેદાંતા પાછા જાઓ’ અને ‘અડાણી પાછા જાઓ’ જેવા નારા લખાયેલા જોવા મળે છે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે આ માત્ર સૂત્રોચ્ચાર નથી, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વ અને પૂર્વજોની ધરતી બચાવવાનો સંકલ્પ છે.
સ્થાનિક સંગઠન ‘માં, માટી, માલી સુરક્ષા મંચ’ સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે વિરોધ હવે તેમના રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની ગયો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ 7 એપ્રિલ 2026ની રાત્રે પોલીસ કાર્યવાહી બાદ ગામલોકોએ પોતાના વિરોધને વધુ ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
પહાડ માત્ર ખનિજ નહીં, જીવનનો આધાર હોવાનો દાવો
ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે સિજીમાલીની પહાડીઓ તેમના માટે માત્ર ખનિજ ભંડાર નથી. આ પહાડોમાંથી પાણીના સ્ત્રોતો નીકળે છે, જંગલોમાંથી રોજગાર મળે છે અને ખેતી માટે જરૂરી કુદરતી સંતુલન જળવાય છે.
સ્થાનિક મહિલાઓનું કહેવું છે કે જંગલમાંથી મહુઆ, મધ, સિયાલી પાન, તેંદૂ પાન, ચિરૌંજી, આમલી, વાંસ, જંગલી ફળો અને અન્ય નોન-ટિમ્બર ફોરેસ્ટ પ્રોડક્ટ્સ મળે છે, જે પરિવારની આવકનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. તેમનો દાવો છે કે જો પહાડ અને જંગલો નહીં રહે તો ખેતી અને જીવન બંને પર અસર પડશે.
પર્યાવરણીય અહેવાલ અંગે સ્થાનિકોના ગંભીર આક્ષેપ
પ્રોજેક્ટના એનવાયરમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) અંગે પણ સ્થાનિકોએ અનેક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. પ્રસ્તાવિત ખાણ વિસ્તારના 10 કિલોમીટરના વ્યાપમાં ચાર નદીઓ, પાંચ નાળા અને 21 રિઝર્વ્ડ ફોરેસ્ટ આવેલા હોવાનું અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
પરંતુ ગ્રામજનોનો આરોપ છે કે અહેવાલમાં સ્થાનિક જૈવવિવિધતા, ઘન જંગલો, ઔષધીય વનસ્પતિ, પરંપરાગત ધાર્મિક સ્થળો અને આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પૂરતું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું નથી. તેમનું કહેવું છે કે કંધા અને ડંબા સમુદાયના આરાધ્ય દેવ ‘તીજી રાજા’ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક સ્થળો તથા પારાપાર અને બાઘપાર જેવી પવિત્ર ગુફાઓનો પણ પૂરતો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.
નિયમગિરી આંદોલનની યાદ ફરી તાજી
સિજીમાલીનો વિરોધ ઘણા લોકો માટે નિયમગિરી આંદોલનની યાદ અપાવે છે. અગાઉ વેદાંતાએ નિયમગિરી પહાડીઓમાં પણ બોક્સાઇટ ખનન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ ડોંગરિયા કોંધ આદિવાસીઓના વિરોધ બાદ વર્ષ 2013માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગ્રામસભાની સંમતિને અનિવાર્ય ગણાવી હતી અને ત્યારબાદ તમામ 12 ગ્રામસભાઓએ ખનન પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યો હતો.
સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે સિજીમાલીમાં પણ ગ્રામસભાના અધિકારો અને બંધારણીય જોગવાઈઓનું સંપૂર્ણ પાલન થવું જોઈએ.
શાંતિપૂર્ણ વિરોધ અને ધરપકડના આક્ષેપ
પ્રદર્શનકારીઓનું કહેવું છે કે તેમનું આંદોલન સંપૂર્ણપણે અહિંસક છે અને તેઓ માત્ર પોતાના બંધારણીય અધિકારોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. કેટલાક સ્થાનિક રહેવાસીઓનો દાવો છે કે વિરોધના કારણે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમના પરિવારોને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.
તેમના મતે મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર ખનનનો નથી, પરંતુ લોકોની સંમતિ, કુદરતી સંસાધનો પરનો અધિકાર અને વિકાસના મોડલ અંગે છે.
ખેતી અને જંગલ સાથે જોડાયેલી જીંદગી પર અનિશ્ચિતતા
સ્થાનિક ખેડૂતો અને મહિલાઓનું કહેવું છે કે તેમની જીંદગી જંગલ અને ખેતી બંને પર નિર્ભર છે. જંગલમાંથી રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ મળે છે, જ્યારે ખેતર પરિવારનું ભરણપોષણ કરે છે. તેઓ માને છે કે જો ખનનથી જંગલો અને પાણીના સ્ત્રોતોને અસર થશે તો સમગ્ર જીવનચક્ર બદલાઈ જશે.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ તેમની ચિંતા માત્ર આજની નથી, પરંતુ આવનારી પેઢીઓના ભવિષ્યને લઈને પણ છે.
વિકાસ સામે મૂળભૂત પ્રશ્નો યથાવત
સિજીમાલીનો મુદ્દો હવે માત્ર એક ખાણ પ્રોજેક્ટ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. આ સમગ્ર વિવાદ વિકાસ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, આદિવાસી અધિકારો, ગ્રામસભાની સંમતિ અને કુદરતી સંસાધનોના ઉપયોગ જેવા મોટા પ્રશ્નોને કેન્દ્રમાં લાવી રહ્યો છે.
સરકાર અને કંપનીઓ આ પ્રોજેક્ટને વિકાસ અને રોકાણ સાથે જોડે છે, જ્યારે વિરોધ કરનારા લોકોનું કહેવું છે કે વિકાસના કોઈપણ મોડલમાં સ્થાનિક સમુદાયોની સંમતિ, પર્યાવરણની સુરક્ષા અને પરંપરાગત જીવનપદ્ધતિને અવગણી શકાય નહીં.
હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે પ્રોજેક્ટ આગળ વધતા પહેલાં સ્થાનિક લોકો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા પર્યાવરણીય, સામાજિક અને કાનૂની મુદ્દાઓની કેવી રીતે સમીક્ષા થાય છે અને વિકાસ તથા સ્થાનિક અધિકારો વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવા માટે શું પગલાં લેવામાં આવે છે.
