Dharavi Redevelopment Project: મુંબઈના સૌથી મોટા શહેરી પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટોમાં સામેલ ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ ફરી એક વખત વિવાદ અને વહીવટી વિલંબને કારણે ચર્ચામાં આવ્યો છે. માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ પ્રાપ્ત દસ્તાવેજો મુજબ, ધારાવીના વિસ્થાપિત પરિવારોના પુનર્વસન માટે ફાળવવામાં આવેલી દેવનારની 124 એકર જમીન પર સફાઈ અને બાયો-માઇનિંગનું કામ હજુ સુધી શરૂ થઈ શક્યું નથી. મૂળ સમયમર્યાદા પૂર્ણ થયાને છ મહિનાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં પ્રોજેક્ટ કાગળો અને મંજૂરીઓના ચક્રમાં જ અટવાયેલો છે.
124 એકર જમીન પર હજુ કામ શરૂ જ નથી
મહારાષ્ટ્ર સરકારે ઓક્ટોબર 2024માં દેવનાર સ્થિત લગભગ 99 વર્ષ જૂના ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડનો 124 એકર વિસ્તાર ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ માટે ફાળવ્યો હતો. આ જમીન પર ધારાવીમાંથી સ્થળાંતર કરાયેલા પરિવારો માટે પુનર્વસન આવાસો બનાવવાની યોજના છે.
પરંતુ આ જમીન પર રહેલા વર્ષો જૂના કચરાની સફાઈ અને બાયો-માઇનિંગ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે કુલ સાત કાયદેસરની મંજૂરીઓ જરૂરી છે. અત્યાર સુધી તેમાંમાંથી માત્ર બે મંજૂરી મળી છે, જ્યારે પાંચ મહત્વપૂર્ણ મંજૂરીઓ હજુ બાકી છે. પરિણામે પ્રોજેક્ટનું પ્રારંભિક કામ પણ શરૂ થઈ શક્યું નથી.
ઠેકેદાર કંપનીએ મોડી માહિતીનો આરોપ લગાવ્યો
આ પ્રોજેક્ટ માટે નિયુક્ત ઠેકેદાર કંપની NECLનું કહેવું છે કે જરૂરી મંજૂરીઓ અને પ્રક્રિયાઓ વિશે તેમને સમયસર જાણ કરવામાં આવી નહોતી. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ, મુખ્ય પરવાનગીઓ અને ટેકનિકલ પ્રક્રિયાઓ અંગે મોડેથી માહિતી મળતા કામ આગળ વધારી શકાયું નથી.
બીજી તરફ, બૃહન્મુંબઈ મહાનગરપાલિકા (BMC)ના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે જો હાલનું ટેન્ડર રદ કરીને નવી પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે તો સમગ્ર પ્રોજેક્ટમાં વધુ લાંબો વિલંબ થઈ શકે છે.
દેવનારની સફાઈ વગર બાંધકામ શક્ય નહીં
દેવનાર મુંબઈનું સૌથી જૂનું અને સૌથી મોટું કચરો ડમ્પિંગ સ્થળ માનવામાં આવે છે. અહીં વર્ષો દરમિયાન લાખો ટન કચરો એકત્ર થયો છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, જ્યાં સુધી 124 એકર વિસ્તારમાં રહેલા જૂના કચરાની સંપૂર્ણ સફાઈ, બાયો-માઇનિંગ અને જમીનનું સમતલીકરણ પૂર્ણ નહીં થાય ત્યાં સુધી બહુમાળી પુનર્વસન ઇમારતોનું બાંધકામ શરૂ કરી શકાય તેમ નથી.
આ વિલંબના કારણે ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ પુનર્વસનની રાહ જોઈ રહેલા હજારો પરિવારોનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત બન્યું છે.
પુનર્વસન નીતિ પર પણ વિવાદ યથાવત
આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો વિવાદ પુનર્વસનની પાત્રતા અંગે છે. સરકારની નીતિ મુજબ 1 જાન્યુઆરી 2000 અથવા તે પહેલાંથી ધારાવીમાં રહેતા લોકોને મફત આવાસ આપવામાં આવશે.
જ્યારે વર્ષ 2000થી 2011 વચ્ચે વસેલા લોકોને નિશ્ચિત શરતો હેઠળ ચૂકવણી કરીને અથવા ભાડા આધારિત આવાસ મળશે. બીજી તરફ, 2011 પછી વસેલા પરિવારો માટે સ્પષ્ટ પુનર્વસન નીતિ ન હોવાને કારણે તેઓ બેઘર થવાના ભય વચ્ચે જીવી રહ્યા હોવાનું સ્થાનિકોનું કહેવું છે.
ધારાવી બહાર સ્થળાંતરનો વિરોધ
સરકારનું કહેવું છે કે પાત્ર પરિવારોને શક્ય હોય ત્યાં સુધી ધારાવીમાં જ આવાસ આપવામાં આવશે. પરંતુ અપાત્ર ગણાયેલા પરિવારોને દેવનાર, કાંજુરમાર્ગ, મુલુંડ સહિત અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવાની યોજના સામે સ્થાનિક રહેવાસીઓ અને વિવિધ સંગઠનો સતત વિરોધ કરી રહ્યા છે.
વિરોધીઓનું કહેવું છે કે રોજગાર અને સામાજિક જીવન ધારાવી સાથે જોડાયેલું હોવાથી દૂર સ્થળાંતર હજારો પરિવારો માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરશે.
આજીવિકા પર પણ ઊભા થયા સવાલો
ધારાવી માત્ર રહેણાંક વિસ્તાર નથી પરંતુ દેશના સૌથી મોટા અસંગઠિત ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોમાંથી એક છે. અહીં ચામડાનો ઉદ્યોગ, કુંભારવાડાના માટીકામ, રિસાયક્લિંગ, કપડાં ઉત્પાદન, ખાણી-પીણી અને અનેક ઘરઆધારિત નાના ઉદ્યોગો ચાલે છે.
સ્થાનિક વેપારીઓ અને કારીગરોનું કહેવું છે કે બહુમાળી ફ્લેટોમાં સ્થળાંતર થયા પછી મોટા ભાગના ઘરઆધારિત વ્યવસાયો ચાલુ રાખવા મુશ્કેલ બનશે, કારણ કે હાલના વ્યવસાય માટે ખુલ્લી જગ્યા અને વધારાની કાર્યસ્થળની જરૂર પડે છે.
ટેન્ડર પ્રક્રિયા પર પણ રાજકીય આરોપો
આ પ્રોજેક્ટની ટેન્ડર પ્રક્રિયા પણ શરૂઆતથી રાજકીય વિવાદમાં રહી છે. વિપક્ષી પક્ષોનો આરોપ છે કે વર્ષ 2019માં એક કંપનીને આપવામાં આવેલું ટેન્ડર બાદમાં રદ કરીને 2022માં સુધારેલી શરતો સાથે નવી પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી અને ત્યારબાદ અડાણી ગ્રૂપને પ્રોજેક્ટ સોંપવામાં આવ્યો.
વિપક્ષનો આક્ષેપ છે કે ટેન્ડરની શરતોમાં ફેરફાર અને TDR સંબંધિત નિયમોમાં બદલાવથી એક જ કંપનીને વધુ લાભ મળ્યો. કેટલાક રાજકીય પક્ષો અને સામાજિક સંગઠનો આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને પારદર્શક ન ગણાવતા સરકાર પાસે સ્પષ્ટતા માંગે છે.
સરકાર અને પ્રોજેક્ટ સત્તાધિકારીઓનો દાવો
બીજી તરફ ધારાવી રીડેવલપમેન્ટ પ્રાધિકરણ અને અડાણી ગ્રૂપનું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા બાદ લાખો લોકોને વધુ સારી રહેણાંક સુવિધાઓ મળશે. પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત સ્વચ્છ આવાસ, પીવાનું પાણી, ગટર વ્યવસ્થા, ગેસ કનેક્શન અને આધુનિક શહેરી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
જોકે હાલ દેવનાર ખાતે જમીન તૈયાર કરવાની કામગીરીમાં થયેલા લાંબા વિલંબે સમગ્ર પુનર્વસન પ્રક્રિયાની ગતિ ધીમી કરી દીધી છે. હવે જરૂરી મંજૂરીઓ ક્યારે મળશે અને જમીનની સફાઈનું કામ ક્યારે શરૂ થશે તેના પર જ હજારો પરિવારોના ભવિષ્યનો મોટો આધાર રહેલો છે.
