India GDP 2026: કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યસભામાં ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિતિ અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે ભારત હાલમાં વિશ્વની છઠ્ઠી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે. નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ રાજ્યસભામાં લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું કે ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF)ના એપ્રિલ 2026ના વર્લ્ડ ઇકોનોમિક આઉટલુક મુજબ વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ભારતનું નામમાત્ર કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (Nominal GDP) 3.92 ટ્રિલિયન અમેરિકન ડૉલર સુધી પહોંચ્યું છે. IMF દ્વારા દેશોની આર્થિક રેન્કિંગ અમેરિકન ડૉલરમાં નોંધાયેલા GDPના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.
તાજેતરના સમયમાં ભારતે બ્રિટન અને જાપાનને પાછળ રાખીને વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બન્યાના દાવાઓ ચર્ચામાં હતા, પરંતુ સંસદમાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ IMFના નવા અંદાજમાં જાપાન અને બ્રિટન ફરી ભારતથી આગળ છે. પરિણામે ભારત હાલ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાની યાદીમાં છઠ્ઠા સ્થાને છે.
5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થાનું લક્ષ્ય હજુ અધૂરું
કેન્દ્ર સરકારે અગાઉ ભારતને 2024-25 સુધીમાં 5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક જાહેર કર્યો હતો. જોકે 2025-26માં પણ ભારતનું GDP 3.92 ટ્રિલિયન ડૉલર સુધી જ પહોંચતા આ લક્ષ્ય હજી નોંધપાત્ર અંતરે હોવાનું સ્પષ્ટ થાય છે.
સરકાર તરફથી વિવિધ પ્રસંગોએ ભારતને વિશ્વની અગ્રણી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન અપાવવાના દાવા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ હાલના આંકડા દર્શાવે છે કે નિર્ધારિત સમયગાળામાં તે લક્ષ્ય હાંસલ થઈ શક્યું નથી.
રૂપિયાની નબળાઈએ રેન્કિંગ પર અસર કરી
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં થયેલા ફેરફારનું એક મોટું કારણ અમેરિકન ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયાના વિનિમય દરમાં આવેલા ઉતાર-ચઢાવ છે. ડૉલર મજબૂત બનતા અને રૂપિયો નબળો પડતા ડૉલરમાં ગણાતું GDPનું કદ અસરગ્રસ્ત બને છે.
આર્થિક નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી માની રહ્યા છે કે ડૉલર સામે રૂપિયાની સતત નબળાઈ ભારત માટે માળખાગત પડકાર બની રહી છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર સ્થાનિક વૃદ્ધિ પૂરતી નથી, પરંતુ વૈશ્વિક મૂલ્યાંકનમાં ચલણની સ્થિતિ પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
મોટું GDP છતાં પ્રતિ વ્યક્તિ આવક હજુ પડકારરૂપ
ભારતનું કુલ GDP ભલે વિશ્વના મોટા દેશોમાં સ્થાન મેળવે છે, પરંતુ 1.4 અબજથી વધુની વસ્તીને કારણે પ્રતિ વ્યક્તિ આવક હજુ પણ વિકસિત દેશોની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છે. આર્થિક વિકાસના વાસ્તવિક લાભ દરેક નાગરિક સુધી કેટલી અસરકારક રીતે પહોંચે છે, તે પ્રશ્ન હજુ યથાવત છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર કુલ GDPના આધારે અર્થવ્યવસ્થાની સફળતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય નહીં. પ્રતિ વ્યક્તિ આવક, જીવનસ્તર, રોજગાર અને ઉત્પાદકતા જેવા પરિબળો પણ એટલા જ મહત્વના છે.
ખાનગી રોકાણમાં મંદી અને વિદેશી મૂડીનું બહાર જવું ચિંતાજનક
અહેવાલ મુજબ દેશમાં સરકારી મૂડી ખર્ચ (Public Capex) દ્વારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ આગળ વધી રહ્યો છે, પરંતુ ખાનગી ક્ષેત્ર તરફથી નવા મૂડીરોકાણમાં અપેક્ષિત ગતિ જોવા મળતી નથી.
જાન્યુઆરીથી ઑગસ્ટ 2026 દરમિયાન વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI) દ્વારા આશરે ₹29.8 લાખ કરોડના વેચાણનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને અમેરિકામાં ઊંચા વ્યાજદર જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે વિદેશી મૂડી બહાર જતાં ભારતીય શેરબજાર અને રૂપિયાં બંને પર દબાણ વધ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રોજગાર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સૌથી મોટો પડકાર
સરકાર દ્વારા મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક યોજનાઓ જાહેર કરવામાં આવી હોવા છતાં રોજગાર સર્જનની ગતિ અંગે હજુ પણ પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે. આર્થિક વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે, પરંતુ તેના પ્રમાણમાં નવી અને ગુણવત્તાસભર નોકરીઓનું સર્જન થઈ રહ્યું નથી.
વર્લ્ડ બેંકે પણ મહિલાઓની ઓછી શ્રમ ભાગીદારી, કૃષિ પર વધુ નિર્ભરતા અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં મર્યાદિત રોજગાર સર્જનને ભારત માટેના મુખ્ય માળખાગત પડકારો ગણાવ્યા છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ, એગ્રો-પ્રોસેસિંગ, પ્રવાસન, આરોગ્ય અને અન્ય શ્રમપ્રધાન ક્ષેત્રોમાં રોજગાર વધારવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
જૂન 2026માં વર્લ્ડ બેંકે ખાનગી ક્ષેત્ર આધારિત રોજગાર અને માળખાગત સુધારાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 1.5 અબજ અમેરિકન ડૉલરના કાર્યક્રમને મંજૂરી આપી હતી.
વિકાસના દાવા સામે વાસ્તવિક પડકારો
સરકારનું કહેવું છે કે ભારત હજુ પણ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ છે અને વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિનો અંદાજ 7.4 ટકા રહ્યો છે. જોકે IMF અને વર્લ્ડ બેંક બંનેનું માનવું છે કે આગામી આર્થિક છલાંગ માટે ખાનગી રોકાણ, મેન્યુફેક્ચરિંગ, નિકાસ, ઉત્પાદકતા અને રોજગાર સર્જનમાં વધુ ઊંડા સુધારાઓ જરૂરી છે.
સંસદમાં રજૂ થયેલી માહિતી એક તરફ નાણાકીય ક્ષેત્રની સ્થિરતા દર્શાવે છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ઘટાડો, 5 ટ્રિલિયન ડૉલરના લક્ષ્યથી અંતર, વિદેશી મૂડીના બહાર જવાના વલણ અને ખાનગી રોકાણમાં મંદી જેવા મુદ્દાઓ દેશની અર્થવ્યવસ્થા સામે રહેલા મહત્વપૂર્ણ પડકારોની પણ સ્પષ્ટ યાદ અપાવે છે. લાંબા ગાળે માત્ર સરકારી ખર્ચના આધારે ઊંચી આર્થિક વૃદ્ધિ જાળવી રાખવી મુશ્કેલ રહેશે અને ખાનગી રોકાણ તથા સ્થાનિક માંગને મજબૂત બનાવવી આગામી વર્ષોમાં સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.
