Rajasthan School Infrastructure Crisis: શુક્રવાર, 21 ઓગસ્ટે જયપુર જિલ્લાના બગરુ સ્થિત રામપુરા કનવરપુરા ગામમાં જર્જરિત સરકારી સ્કૂલનું નિરીક્ષણ કરવા ગયેલા કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના આશરે 40 સભ્યોના પ્રતિનિધિમંડળ પર કથિત હુમલો થયો હોવાનો આરોપ સામે આવ્યો છે. CJPએ આ હુમલા માટે સત્તાધારી ભાજપ પર ગંભીર આરોપ લગાવતા કહ્યું કે તેમના પ્રતિનિધિમંડળને રોકવા માટે ‘ગુંડા’ મોકલવામાં આવ્યા હતા. બીજી તરફ રાજ્યના શિક્ષણમંત્રી મદન દિલાવરે આ પ્રકારની સ્કૂલ મુલાકાતોને રાજકીય વાતાવરણ ખરાબ કરવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો છે.
‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ પહેલ બાદ સરકારનો આદેશ
CJPની ‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ પહેલ શરૂ થયા બાદ રાજસ્થાન સરકારે સરકારી સ્કૂલોના પરિસરમાં બહારના લોકોના પ્રવેશને લઈને નિયંત્રણો જાહેર કર્યા હતા. આદેશ મુજબ પૂર્વ પરવાનગી વિના ‘બહારના લોકો’ને સ્કૂલ પરિસરમાં પ્રવેશ આપવામાં ન આવે તેવી સૂચના આપવામાં આવી હતી. સાથે જ સ્કૂલ પરિસરની ફોટોગ્રાફી અને લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણય બાદ વિપક્ષ અને નાગરિક સમાજ તરફથી સરકારની ટીકા થઈ હતી કે સ્કૂલોની વાસ્તવિક સ્થિતિ સામે લાવવાને બદલે સરકાર તેને જાહેર ચર્ચાથી દૂર રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
સરકારના પોતાના આંકડામાં સ્કૂલોની દયનીય સ્થિતિ
રાજસ્થાન સરકારના જાન્યુઆરી 2026ના વિધાનસભા જવાબમાં જ સરકારી સ્કૂલોના માળખાકીય સંકટની ગંભીર તસવીર સામે આવી હતી. ઓગસ્ટ 2025માં કરવામાં આવેલા સર્વે અનુસાર રાજ્યની 65,308 સરકારી સ્કૂલોમાંથી 45,365 સ્કૂલ બિલ્ડિંગ એટલે કે લગભગ 69 ટકા બિલ્ડિંગમાં મોટા પાયે રિપેરિંગની જરૂરિયાત હતી. તેમાંથી માત્ર 4,187 સ્કૂલોના રિપેરિંગને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. સર્વે દરમિયાન 3,768 સ્કૂલ બિલ્ડિંગ જર્જરિત સ્થિતિમાં મળી આવ્યા હતા.
83,783 વર્ગખંડ અને 16,765 શૌચાલય જર્જરિત
સરકારના આંકડાઓમાં વધુ એક ચિંતાજનક બાબત સામે આવી હતી. સર્વેમાં 83,783 વર્ગખંડો અને 16,765 શૌચાલય સંપૂર્ણપણે જર્જરિત હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, જ્યારે 29,753 શૌચાલયોમાં મોટા પાયે રિપેરિંગ જરૂરી હતું. સરકારે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે પાણીનું લીકેજ સ્કૂલ બિલ્ડિંગના જર્જરિત થવાના કારણોમાંનું એક છે.
1.69 લાખથી વધુ વર્ગખંડોમાં RCC છતનો અભાવ
સરકારના જવાબ મુજબ રાજ્યમાં 1,69,217 વર્ગખંડોમાં પાકી રિઇન્ફોર્સ્ડ સિમેન્ટ કૉન્ક્રીટ એટલે કે RCC છત ઉપલબ્ધ નહોતી. તેની સામે માત્ર 50,685 વર્ગખંડોમાં RCC છત હતી. આ સર્વે જુલાઈ 2025માં ઝાલાવાડ જિલ્લામાં સરકારી સ્કૂલની ઇમારત ધરાશાયી થવાની ગંભીર ઘટના બાદ કરવામાં આવ્યો હતો. 25 જુલાઈની આ દુર્ઘટનામાં સાત બાળકોનાં મોત થયા હતા અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા હતા.
611 સ્કૂલ બિલ્ડિંગ વિના, 2,047માં શૌચાલય નથી
21 ઓગસ્ટે કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય અને વિધાનસભામાં વિપક્ષના નેતા ટીકારામ જૂલીના સવાલના જવાબમાં સરકારે UDISE 2025-26ના આંકડા રજૂ કર્યા હતા. તેના અનુસાર રાજસ્થાનમાં 611 સ્કૂલ બિલ્ડિંગ વિના ચાલી રહી છે, જેમાં 10 બાળિકા સ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે. 2,047 સ્કૂલોમાં શૌચાલયની સુવિધા નથી, જ્યારે 1,049 સ્કૂલોમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ નથી.
કોંગ્રેસે સરકાર પર લગાવ્યા ગંભીર આરોપ
CJPના પ્રતિનિધિમંડળ પર કથિત હુમલા બાદ ટીકારામ જૂલીએ ભાજપ સરકાર પર આકરો પ્રહાર કર્યો. તેમણે સવાલ કર્યો કે જો સ્કૂલોની સ્થિતિ તપાસવા ગયેલા લોકોને જ રોકવામાં આવે અને તેમના પર હુમલો થાય તો સરકાર આ પ્રકારની હિંસાને કેવી રીતે મંજૂરી આપી શકે. જૂલીએ સ્કૂલોની મુલાકાત અંગેના સરકારી આદેશને ‘કાળો કાયદો’ ગણાવ્યો અને કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો સ્કૂલોની સ્થિતિ અંગે અવાજ ઉઠાવે તો સરકારે તેમની વાત સાંભળવી જોઈએ.
PUCLએ હુમલાની નિંદા કરી
પીપુલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL)એ પણ ઘટનાની ગંભીર નોંધ લીધી છે. સંગઠને CJPના પ્રતિનિધિમંડળ પર હુમલો કરનારાઓની તાત્કાલિક ધરપકડ અને કડક કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી. PUCLના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ કવિતા શ્રીવાસ્તવે આરોપ લગાવ્યો કે આ હુમલો અચાનક નહીં પરંતુ અગાઉથી એકત્ર કરાયેલા ટોળા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાની આશંકા છે. સંગઠનના મતે સરકારી સ્કૂલોની સ્થિતિ સામે લાવનારા નાગરિક સમાજના કાર્યકરો પર હુમલો લોકતાંત્રિક જવાબદારી પર પણ ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
શિક્ષણમંત્રી મદન દિલાવરે રાજકીયકરણનો આરોપ લગાવ્યો
CJPના સ્થાપક અભિજીત દીપકેએ હુમલા માટે જવાબદાર લોકોની 48 કલાકમાં ધરપકડ નહીં થાય તો મોટું આંદોલન કરવાની ચેતવણી આપી હતી. બીજી તરફ શિક્ષણમંત્રી મદન દિલાવરે X પર લખ્યું કે સ્કૂલોને રાજકીય અખાડો બનાવવો યોગ્ય નથી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે કેટલાક કહેવાતા રાજકીય પક્ષો સાથે જોડાયેલા લોકો સ્કૂલોની મુલાકાત લઈને બિનજરૂરી રીતે વાતાવરણ ખરાબ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર સ્કૂલ બાળકોના શિક્ષણ અને ભવિષ્ય માટેનું સ્થળ છે અને ત્યાં રાજકારણથી દૂર રહેવું જોઈએ.
સરકારનો દાવો—સ્કૂલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ₹12,335 કરોડની યોજના
22 ઓગસ્ટે મદન દિલાવરે ફરી દાવો કર્યો કે રાજ્ય સરકાર સરકારી સ્કૂલોને મજબૂત બનાવવા સતત પ્રયાસ કરી રહી છે. તેમણે જણાવ્યું કે છેલ્લા બે બજેટમાં સ્કૂલોના મૂળભૂત માળખા માટે અનેક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જેમાં ₹12,335 કરોડની કાર્યયોજનાનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, સરકારના પોતાના સર્વેમાં સામે આવેલા 45,365 જર્જરિત અથવા મોટા પાયે રિપેરિંગ માગતા સ્કૂલ બિલ્ડિંગના આંકડા વચ્ચે હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આ યોજનાઓનો વાસ્તવિક લાભ જમીન પરની સ્કૂલો સુધી કેટલો ઝડપથી પહોંચે છે.
