MPs MLAs Pending Cases: દેશભરમાં વર્તમાન અને ભૂતપૂર્વ સાંસદો તથા ધારાસભ્યો સામેના ફોજદારી કેસોના ઝડપી નિકાલ અંગે ફરી ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામે કુલ 4,192 ફોજદારી કેસ હાલમાં સુનાવણી માટે પડતર છે. તેમાંથી 519 કેસ એવા છે, જે 10 વર્ષથી પણ વધુ સમયથી અદાલતોમાં ચાલી રહ્યા છે. આ આંકડા દેશની ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં રાજકીય રીતે પ્રભાવશાળી લોકો સામેના કેસોના લાંબા સમયથી ચાલતા બેકલોગને દર્શાવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં એમિકસ ક્યુરીનો 22મો અહેવાલ

વરિષ્ઠ અધિવક્તા વિજય હંસારિયાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાના 22મા એમિકસ ક્યુરી અહેવાલમાં આ વિગતો રજૂ કરી છે. તેમને સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામેના ફોજદારી કેસોના ઝડપી નિકાલ અંગેની જાહેર હિતની અરજીમાં ન્યાયાલયના મિત્ર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. હંસારિયાએ વિવિધ હાઇકોર્ટ પાસેથી મેળવેલી માહિતી તથા તેમની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ આંકડાઓના આધારે પડતર કેસોની સ્થિતિનું સંકલન કર્યું છે.

4,192 કેસ સુનાવણીમાં, 700 કેસ હજુ તપાસ હેઠળ

અહેવાલ મુજબ 4,192 કેસ એવા છે, જેમાં સુનાવણીની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. આ ઉપરાંત લગભગ 700 કેસ હજુ તપાસના તબક્કામાં પડતર છે. તપાસ હેઠળના આ કેસોમાંથી 360 કેસમાં ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય પસાર થઈ ગયો હોવા છતાં આરોપપત્ર દાખલ કરવામાં આવ્યું નથી. આ સ્થિતિ તપાસની ગતિ અને ત્યારબાદની ન્યાયિક પ્રક્રિયા બંને અંગે સવાલો ઊભા કરે છે.

10 વર્ષથી જૂના કેસોની સંખ્યા ચિંતાજનક

4,192 પડતર કેસોમાં સમયગાળા પ્રમાણે પણ મોટો તફાવત જોવા મળે છે. 519 કેસ 10 વર્ષથી વધુ સમયથી પડતર છે. 754 કેસ 5થી 10 વર્ષથી જૂના છે, જ્યારે 562 કેસ 3થી 5 વર્ષથી ચાલી રહ્યા છે. 1,095 કેસ એવા છે જે ત્રણ વર્ષથી ઓછા સમયથી પડતર છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે માત્ર તાજેતરના કેસો જ નહીં, પરંતુ લાંબા સમયથી ચાલતા કેસોનો મોટો જથ્થો પણ ન્યાયિક વ્યવસ્થા સામે પડકાર બની રહ્યો છે.

અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના આંકડાને લઈને અલગ સ્થિતિ

હંસારિયાના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે પોતાનો તાજો અહેવાલ ઉપલબ્ધ કરાવ્યો નથી. તેથી ફેબ્રુઆરી 2024માં તેની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ 1,171 કેસના આંકડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. વિવિધ હાઇકોર્ટની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ આંકડાઓને એકત્ર કરવામાં આવે તો કુલ 4,442 કેસ પડતર દેખાય છે. જોકે, એમિકસ અહેવાલમાં સંકલિત અને ઉપયોગમાં લેવાયેલ મુખ્ય આંકડો 4,192 કેસનો છે.

ઉત્તર પ્રદેશ સૌથી આગળ, કેરળ અને બિહાર પણ પાછળ નથી

રાજ્યવાર સ્થિતિ જોવામાં આવે તો ઉત્તર પ્રદેશમાં સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામે સૌથી વધુ 1,171 કેસ પડતર હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ કેરળમાં 543, બિહારમાં 373, મહારાષ્ટ્રમાં 364 અને ઓડિશામાં 330 કેસ પડતર છે. આ પાંચ રાજ્યોમાં જ આવા કેસોની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે, જે વિશેષ અદાલતો અને ઝડપી સુનાવણીની જરૂરિયાતને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

14 રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ સામે પણ ફોજદારી કેસ

અહેવાલની સૌથી નોંધપાત્ર બાબતોમાંની એક એ છે કે 28માંથી 14 રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ સામે પણ ફોજદારી કેસ સુનાવણી માટે પડતર છે. તેમાં તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી A. રેવંત રેડ્ડી સામે સૌથી વધુ 89 કેસ છે. પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી સુવેન્દુ અધિકારી સામે 29 કેસ પડતર છે. કર્ણાટકના મુખ્યમંત્રી D.K. શિવકુમાર અને આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી N. ચંદ્રબાબુ નાયડુ સામે 19-19 કેસ છે, જ્યારે કેરળના મુખ્યમંત્રી V.D. સતીસન સામે 18 કેસ પડતર હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

કાયદા ઘડનારાઓ માટે વિશેષ અદાલતોની ભલામણ

હંસારિયાએ કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે વિશેષ વ્યવસ્થાની ભલામણ કરી છે. તેમના સૂચન મુજબ સાંસદો અને ધારાસભ્યો સાથે સંકળાયેલા કેસોની સુનાવણી માટે વિશેષ અદાલતોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને જ્યાં સુધી આવા કેસોનો નિકાલ ન થાય ત્યાં સુધી આ વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવી જોઈએ. ત્રણ વર્ષથી વધુ સમયથી પડતર કેસોની દરરોજ સુનાવણી કરવાની પણ ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેથી લાંબા સમયથી અટવાયેલા કેસોને પ્રાથમિકતા મળી શકે.

કોર્ટમાં સતત ગેરહાજરી સામે કડક કાર્યવાહી

અહેવાલમાં કાયદા ઘડનાર આરોપીઓની અદાલતમાં હાજરી અંગે પણ મહત્વનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. જો કોઈ સાંસદ અથવા ધારાસભ્ય આરોપી સતત બે સુનાવણીમાં હાજર ન થાય તો અદાલત તેમની સામે બિનજામીનપાત્ર વોરંટ જારી કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ પગલાનો હેતુ રાજકીય પદ ધરાવતા આરોપીઓને પણ સામાન્ય આરોપીઓની જેમ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો સામનો કરાવવાનો છે.

સાક્ષીઓ અને ડિજિટલ રેકોર્ડ માટે નવી વ્યવસ્થા

કેસોની સુનાવણી ઝડપથી આગળ વધે તે માટે સાક્ષીઓને અદાલતમાં રજૂ કરવાની જવાબદારી માટે નોડલ પ્રોસિક્યુશન ઓફિસરની નિમણૂક કરવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવી છે. સાથે જ કેસ સંબંધિત ડેટા અને ઓર્ડર શીટને હાઇકોર્ટની વેબસાઇટ પર રિયલ-ટાઇમમાં અપલોડ કરવાની વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે. આવી પારદર્શક ડિજિટલ વ્યવસ્થા કેસોની સ્થિતિ પર નજર રાખવામાં તેમજ વિલંબના કારણોને ઓળખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ઝડપી ન્યાય સામે સૌથી મોટો પડકાર લાંબો વિલંબ

સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામેના 4,192 પડતર કેસના આંકડા માત્ર ન્યાયિક બેકલોગની વાત નથી કરતા, પરંતુ જાહેર જીવનમાં જવાબદારી અને કાયદાની સમાન અમલવારી અંગે પણ મહત્વના સવાલો ઊભા કરે છે. 519 કેસ એક દાયકાથી વધુ સમયથી પડતર હોવા અને તપાસ હેઠળના 360 કેસમાં ત્રણ વર્ષ બાદ પણ આરોપપત્ર ન હોવું દર્શાવે છે કે પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાની તાતી જરૂર છે. વિશેષ અદાલતો, દૈનિક સુનાવણી, સાક્ષીઓની સુનિશ્ચિત હાજરી અને રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ દેખરેખ જેવી ભલામણો અમલમાં આવે તો આવા કેસોના નિકાલની ગતિમાં સુધારો આવી શકે છે.