
SC on Yamuna River Pollution: યમુના નદીના સતત વધી રહેલા પ્રદૂષણ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. નદીની સફાઈ પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચવા છતાં પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થતો નથી. અદાલતે આ સ્થિતિને નદીના કિનારે આવેલા શહેરો, નગરો અને ગામોના સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની ગંભીર નિષ્ફળતા ગણાવી છે. કોર્ટે કહ્યું કે યમુનામાં ગંદું પાણી છોડતી 520 ગટરો અને નદીની ખરાબ સ્થિતિ સ્થાનિક વહીવટી વ્યવસ્થાની ખામીઓ દર્શાવે છે. પ્રદૂષિત પાણીનો પ્રવાહ રોકવા અને તેનું યોગ્ય શુદ્ધિકરણ કરવામાં તંત્ર નિષ્ફળ રહ્યું છે.
યમુનાની સફાઈ અંગેની અરજીની સુનાવણી દરમિયાન સોમવારે સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી સહિત નદીના પટમાં આવતા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને અનેક નિર્દેશો આપ્યા હતા. તેમાં ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ (STP), પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં દબાણો, પ્રદૂષણ ફેલાવનારાઓ સામે કાર્યવાહી અને રાજ્યોની જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. અદાલતે સંકેત આપ્યો છે કે પ્રદૂષણમાં ઘટાડો નહીં થાય તો સંબંધિત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પર દંડ ફટકારવામાં આવી શકે છે.
દિલ્હીના 37 STPમાંથી એક પણ ધોરણો પર ખરું નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હીની ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની વ્યવસ્થા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અદાલતના જણાવ્યા અનુસાર દિલ્હીમાં આવેલા 37 STPમાંથી એક પણ કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB) દ્વારા નક્કી કરાયેલા પ્રદૂષણના ધોરણોનું સંપૂર્ણ પાલન કરતું નથી. આમાંથી માત્ર પાંચ પ્લાન્ટ જ બેક્ટેરિયા સંબંધિત નિર્ધારિત મર્યાદાનું પાલન કરી રહ્યા છે.
STPમાં ઘર, બજાર અને કચેરીઓમાંથી નીકળતા ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. જો આ પ્લાન્ટ યોગ્ય રીતે કામ ન કરે તો ગટરનું પાણી સીધું અથવા અધૂરા શુદ્ધિકરણ બાદ નદીમાં પહોંચે છે. પરિણામે પાણીની ગુણવત્તા બગડે છે અને જળચર જીવન, પર્યાવરણ તથા માનવ સ્વાસ્થ્યને જોખમ ઊભું થાય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગંદા પાણીનું યોગ્ય શુદ્ધિકરણ કર્યા વિના યમુનાના પ્રદૂષણને મૂળ સ્તરે રોકવું શક્ય નથી.
યમુનાના પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં દબાણો દૂર કરવા નિર્દેશ
અદાલતે યમુનાના પૂરગ્રસ્ત વિસ્તાર એટલે કે O-Zoneમાં થયેલા દબાણો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. આ વિસ્તાર દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ (DDA)ના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને તેને સંરક્ષિત પૂરગ્રસ્ત વિસ્તાર માનવામાં આવે છે.
4 નવેમ્બરના આદેશમાં સુપ્રીમ કોર્ટે યમુના એક્શન પ્લાનમાં રહેલા વિરોધાભાસો તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. એક્શન પ્લાનમાં O-Zoneનાં જળાશયો અને ભેજવાળા વિસ્તારો દબાણમુક્ત હોવાનું જણાવાયું હતું. બીજી તરફ, દિલ્હી સરકારના પરિશિષ્ટમાં આ જ વિસ્તારનાં તમામ 35 જળાશયો અને ભેજવાળા વિસ્તારો દબાણથી પ્રભાવિત હોવાનું દર્શાવાયું હતું.
કોર્ટે કહ્યું કે પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારને હરિયાળા ક્ષેત્ર તરીકે સુરક્ષિત રાખવો જોઈએ. શક્ય હોય તો આ સંરક્ષિત વિસ્તારને નદીના ઉદ્ગમસ્થાનથી ગંગામાં તેના સંગમ સુધી ઉપરવાસ અને નીચેવાસમાં વિસ્તૃત કરવો જોઈએ. ભવિષ્યમાં આ વિસ્તારમાં કોઈ કાયમી બાંધકામને મંજૂરી ન આપવી જોઈએ. માત્ર હરિયાળા ઉદ્યાનો અને જરૂરી જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી શકાય. નદીને તેના કુદરતી માર્ગે વહેવા અને જરૂર પડે ત્યારે માર્ગ બદલવા માટે પૂરતી જગ્યા મળવી જરૂરી છે.
અનધિકૃત વસાહતો અને ગટરનું પાણી પણ પ્રદૂષણનું કારણ
સુપ્રીમ કોર્ટે નદીના કિનારે આવેલી અનધિકૃત વસાહતો અને ઝૂંપડપટ્ટીઓમાંથી નીકળતા ગંદા પાણી અંગે પણ ટિપ્પણી કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું કે આવી વસાહતોમાંથી ગટરનું પાણી યમુનામાં પહોંચતું અટકાવ્યા વિના પ્રદૂષણની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાય નહીં. કોર્ટે આવી વસાહતો હટાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી, પરંતુ સાથે જ ત્યાં રહેતા લોકોને યોગ્ય પુનર્વસન આપવાની પણ વાત કરી હતી.
યમુનાની સફાઈ તમામ રાજ્યોની સહિયારી જવાબદારી
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે યમુના એક જ નદી અને સતત પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા છે. તે અનેક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પસાર થાય છે, તેથી તેને અલગ-અલગ રાજ્યોની સમસ્યા તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. નદીની સફાઈ અને સંરક્ષણ તમામ સંબંધિત સરકારોની સહિયારી જવાબદારી છે.
અદાલતે ‘સહિયારી પરંતુ અલગ-અલગ જવાબદારીઓ’ના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેના આધારે દરેક રાજ્યની જવાબદારી નક્કી કરતી વખતે તે કેટલું પ્રદૂષિત પાણી નદીમાં છોડે છે અને પ્રદૂષણ ઘટાડવાની તેની ક્ષમતા કેટલી છે તે જોવામાં આવશે. કોઈ રાજ્ય બીજા રાજ્ય પર દોષ ઢોળીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકશે નહીં.
જો કોઈ રાજ્ય, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અથવા જિલ્લામાંથી પસાર થતી વખતે યમુનાના પાણીની ગુણવત્તા નિર્ધારિત ધોરણો કરતાં ખરાબ થાય તો સંબંધિત સ્થાનિક વહીવટીતંત્રને જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે. CPCBને પ્રદૂષણના પ્રમાણના આધારે પર્યાવરણીય વળતર નક્કી કરવા માટે સૂત્ર તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ અપાયો છે. પ્રદૂષણ ફેલાવનારા લોકો અને બેદરકારી દાખવનારા અધિકારીઓ પાસેથી પણ દંડ વસૂલવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.
STP અને CETPની રિયલ ટાઇમ દેખરેખ થશે
સુપ્રીમ કોર્ટે STP, કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (CETP) અને સરકારી બાયોગેસ પ્લાન્ટની દેખરેખ મજબૂત કરવા આદેશ આપ્યો છે. તમામ સંબંધિત પ્લાન્ટમાં એક મહિનાની અંદર છેડછાડથી સુરક્ષિત સ્માર્ટ વીજળી મીટર લગાવવાના રહેશે. પાણીના આવવા-જવાનો જથ્થો માપવા મીટર અને તેની ગુણવત્તા તપાસવા સતત કાર્યરત સેન્સર પણ લગાવવાનાં રહેશે.
આ તમામ માહિતી પ્લાન્ટ પ્રમાણે રિયલ ટાઇમમાં CPCB અને રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની વેબસાઇટ પર મૂકવાની રહેશે. જો કોઈ પ્લાન્ટમાંથી 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી ડેટા નહીં મળે તો તેને કાર્યરત ન હોવાનું માનવામાં આવશે. જોકે, પ્લાન્ટ સંચાલકને તેની વિરુદ્ધ પુરાવા રજૂ કરવાની તક મળશે.
CPCB દર ત્રણ મહિને 5 મિલિયન લિટર પ્રતિદિન (5 MLD) અથવા તેથી વધુ ક્ષમતા ધરાવતા STP અને CETPનું અગાઉથી જાણ કર્યા વિના નિરીક્ષણ કરશે. ધોરણોનું પાલન નહીં કરનારા પ્લાન્ટના સંચાલકો પાસેથી દૈનિક ધોરણે પર્યાવરણીય વળતર વસૂલવામાં આવશે.
બે અઠવાડિયામાં નોડલ અધિકારીઓની નિમણૂક
સુપ્રીમ કોર્ટે યમુના બેસિનનાં તમામ રાજ્યો અને સંબંધિત કેન્દ્રીય મંત્રાલયોને બે અઠવાડિયામાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓને નોડલ અધિકારી તરીકે નિયુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. દરેક જળ શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ અને મુખ્ય ગટરના પ્રભારી અધિકારીનું નામ જાહેર પોર્ટલ પર મૂકવાનું રહેશે. આ અધિકારીઓએ દર મહિને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પ્રગતિ અહેવાલ રજૂ કરવો પડશે.
કોર્ટના આ નિર્દેશોનો મુખ્ય હેતુ યમુનાની સફાઈની કામગીરીને માત્ર યોજનાઓ અને ખર્ચ પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે જવાબદારી અને પારદર્શિતા સાથે અમલમાં મૂકવાનો છે. હવે સંબંધિત રાજ્યો અને વહીવટીતંત્ર કેટલા સમયમાં આ આદેશોનો અમલ કરે છે તેના પર યમુનાના પ્રદૂષણમાં ઘટાડાની દિશા નિર્ભર રહેશે.







