CAG Railway Report: દેશભરના રેલવે સ્ટેશનો પર પેસેન્જરોને મળતી પાયાની સુવિધાઓને લઈને કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG)ના તાજેતરના ઓડિટ રિપોર્ટે રેલવે વ્યવસ્થાની કામગીરી પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. 12 ઓગસ્ટે સંસદમાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલ મુજબ, ઓડિટ દરમિયાન તપાસવામાં આવેલા 89%થી વધુ સ્ટેશનો પર બેસવાની વ્યવસ્થા, શૌચાલય, પંખા, સંકેતક સહિતની એક અથવા વધુ જરૂરી સુવિધાઓ નક્કી કરાયેલા ધોરણો મુજબ ઉપલબ્ધ નહોતી. કેટલાક સ્ટેશનો પર પીવાના પાણીના સેમ્પલમાં ઈ. કોલી બેક્ટેરિયા પણ મળી આવ્યા હતા.

પાંચ વર્ષના સમયગાળાની કામગીરીનું ઓડિટ

CAGએ રેલવે સ્ટેશનો પર પેસેન્જર સુવિધાઓનું આ ઓડિટ 2019-20થી 2023-24 સુધીના સમયગાળાને આવરી લઈને કર્યું હતું. રેલવે સ્ટેશનોની પાયાની સુવિધાઓ અંગે અગાઉ આવું ઓડિટ 2016માં કરવામાં આવ્યું હતું. લગભગ એક દાયકા બાદ કરવામાં આવેલા આ ઓડિટમાં સામે આવ્યું કે અગાઉની તપાસ બાદ રેલવે મંત્રાલય દ્વારા ખામીઓ દૂર કરવા માટે આપવામાં આવેલા આશ્વાસનો છતાં અનેક સમસ્યાઓ યથાવત છે.

પાણીની ગુણવત્તા અને સ્વચ્છતા અંગે ચિંતા

ઓડિટ દરમિયાન પીવાના પાણીની ગુણવત્તા પણ તપાસવામાં આવી હતી. કેટલાક સ્ટેશનો પરથી લેવામાં આવેલા પાણીના સેમ્પલમાં ઈ. કોલી બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા હતા, જે પાણીની સ્વચ્છતા અને મુસાફરોના આરોગ્ય માટે ચિંતાનો વિષય છે. આ ઉપરાંત સ્વચ્છતા, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને તબીબી સહાય જેવી સુવિધાઓ અંગે પેસેન્જરોની ફરિયાદોમાં વધારો થયો હોવાનું પણ રિપોર્ટમાં નોંધાયું છે.

રેલવે મંત્રાલયે સુધારાત્મક પગલાંની જાહેરાત કરી

CAG રિપોર્ટ સામે આવ્યા બાદ રેલ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે 16 ઓગસ્ટે સુધારાત્મક પગલાં લેવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. તેમાં આશરે 20,000 સ્થળોએ, જેમાં વોટર કૂલરનો પણ સમાવેશ થાય છે, ‘ટેન્કથી નળ’ સુધી પાણીની ફિલ્ટરેશન વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. રેલ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ હવે સ્ટેશનો પર પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ રેલવે બોર્ડના સ્તરે કરવામાં આવશે.

પાણીની ટેન્કોની સફાઈ અને પારદર્શિતાની વ્યવસ્થા

નવી વ્યવસ્થામાં પાણી સંગ્રહ કરતી ટેન્કોની નિર્ધારિત સમયાંતરે સફાઈ અને જાળવણી કરવામાં આવશે. મંત્રાલય તરફથી પાણીની ગુણવત્તા અને સુધારાત્મક કામગીરીની પ્રગતિ અંગેના અહેવાલો સમયાંતરે જાહેર કરવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે. આ પગલાંનો હેતુ સ્ટેશનો પર મુસાફરોને મળતા પીવાના પાણીની ગુણવત્તા અંગે વધુ જવાબદારી અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

ન્યૂનતમ આવશ્યક સુવિધાઓના ધોરણો છતાં સ્થિતિ ખરાબ

રેલવે બોર્ડે 2003માં સ્ટેશનો માટે ‘મિનિમમ એસેન્શિયલ એમેનિટીઝ’ એટલે કે MEAના ધોરણો નક્કી કર્યા હતા. એપ્રિલ 2018માં તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ ધોરણોમાં પીવાના પાણીના નળ, બેસવાની વ્યવસ્થા, યુરિનલ, શૌચાલય, પ્રતીક્ષાલય, વોટર કૂલર, પંખા, ઘડિયાળ, પ્લેટફોર્મ શેડ, પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ, પાર્કિંગ અને અવરજવર વિસ્તાર તેમજ ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેન ઇન્ડિકેટર બોર્ડ જેવી સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ સુધારેલા ધોરણો મુજબ જરૂરી સુવિધાઓ 31 ઓગસ્ટ 2018 સુધી તમામ સ્ટેશનો પર ઉપલબ્ધ કરાવવાની હતી.

માત્ર 11% સ્ટેશનો જ તમામ ધોરણો પૂર્ણ કરતા મળ્યા

CAGએ 5,900થી વધુ ગેર-ઉપનગરીય રેલવે સ્ટેશનોમાંથી 512 સ્ટેશનોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આમાંથી માત્ર 54 સ્ટેશનો એવા મળ્યા જ્યાં MEAના તમામ ધોરણો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે નિરીક્ષણ કરાયેલા સ્ટેશનોમાંથી આશરે 11% સ્ટેશનો જ તમામ ન્યૂનતમ આવશ્યક સુવિધાઓના માપદંડ પર ખરા ઉતર્યા. આ 54 સ્ટેશનો દેશના 13 રેલવે ઝોનમાં ફેલાયેલા હતા.

મોટી આવક ધરાવતા સ્ટેશનો પણ ખામીઓથી મુક્ત નહીં

રિપોર્ટમાં નોંધાયેલી ખામીઓ માત્ર નાના કે ઓછા મહત્વના સ્ટેશનો સુધી મર્યાદિત નહોતી. વાર્ષિક 710 કરોડ રૂપિયાથી વધુની આવક ધરાવતા અને આશરે 1.03 કરોડથી 11.47 કરોડ મુસાફરોની અવરજવર ધરાવતા કેટલાક મોટા સ્ટેશનો પર પણ પાયાની સુવિધાઓ નક્કી કરેલા ધોરણો પ્રમાણે ઉપલબ્ધ નહોતી. તેમાં નવી દિલ્હી, હાવડા, હઝરત નિઝામુદ્દીન જંકશન, સિકંદરાબાદ, MGR ચેન્નઈ સેન્ટ્રલ, અમદાવાદ, છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ, KSR બેંગલુરુ, સુરત અને આનંદ વિહાર ટર્મિનલ જેવા મહત્વપૂર્ણ સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે.

પાણીના નળથી લઈને શૌચાલય સુધી અનેક ખામીઓ

ઓડિટમાં 188 સ્ટેશનો પર મુસાફરોની જરૂરિયાત પ્રમાણે પૂરતી સંખ્યામાં પીવાના પાણીના નળ ન હોવાનું સામે આવ્યું. 21 સ્ટેશનો પર પ્રતીક્ષાલય જ ઉપલબ્ધ નહોતાં. 111 સ્ટેશનો પર જરૂરી સંખ્યામાં યુરિનલ અને 59 સ્ટેશનો પર પૂરતા શૌચાલય નહોતાં. 62 સ્ટેશનો પર પ્લેટફોર્મ અથવા પ્લેટફોર્મ શેડનો ઢંકાયેલો વિસ્તાર નિર્ધારિત ધોરણ કરતાં ઓછો હતો.

ઘડિયાળ, વોટર કૂલર અને કચરાપેટીની પણ અછત

પેસેન્જર સુવિધાઓની સ્થિતિ તપાસતા CAGને અન્ય સામાન્ય સુવિધાઓમાં પણ ખામીઓ મળી. 60 સ્ટેશનો પર ઘડિયાળ ઉપલબ્ધ નહોતી. 128 સ્ટેશનો પર નક્કી કરાયેલી સંખ્યા કરતાં ઓછા વોટર કૂલર હતા, જ્યારે 149 સ્ટેશનો પર ધોરણ પ્રમાણે પૂરતી સંખ્યામાં કચરાપેટીઓ ઉપલબ્ધ નહોતી. આ સ્થિતિ રેલવે સ્ટેશનો પર સ્વચ્છતા, મુસાફરોની સુવિધા અને સ્ટેશન મેનેજમેન્ટ અંગે સવાલ ઊભા કરે છે.

દિવ્યાંગ મુસાફરો માટેની સુવિધાઓ પર પણ સવાલ

CAGના ઓડિટમાં શારીરિક રીતે અક્ષમ અને દિવ્યાંગ મુસાફરો માટે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓમાં પણ નોંધપાત્ર ખામીઓ જોવા મળી હતી. રેલવેમાં દરરોજ કરોડો લોકો મુસાફરી કરે છે ત્યારે તમામ વર્ગના મુસાફરો માટે સુલભ અને સુરક્ષિત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. હવે CAG રિપોર્ટ બાદ રેલવે મંત્રાલય સામે મુખ્ય પડકાર માત્ર નવી સુવિધાઓ ઊભી કરવાનો નહીં, પરંતુ પહેલેથી નક્કી કરાયેલા ધોરણોનો અસરકારક અમલ કરાવવાનો પણ છે.

રિપોર્ટ બાદ જવાબદારી અને અમલ પર નજર

CAGના આંકડાઓ રેલવે સ્ટેશનો પર પેસેન્જર સુવિધાઓ અંગે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી સમસ્યાઓ તરફ ફરી ધ્યાન ખેંચે છે. ખાસ કરીને 2018 સુધીમાં MEA ધોરણો લાગુ કરવાની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હોવા છતાં 512 તપાસાયેલા સ્ટેશનોમાંથી માત્ર 54 જ તમામ માપદંડો પૂર્ણ કરતા મળ્યા તે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. હવે રેલવે મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલા સુધારાત્મક પગલાં કેટલા ઝડપથી અમલમાં આવે છે અને પાણી, સ્વચ્છતા, શૌચાલય, પ્રતીક્ષાલય તથા દિવ્યાંગ સુવિધાઓ અંગેની ખામીઓ કેટલી હદે દૂર થાય છે, તેના પર મુસાફરોની નજર રહેશે.