SC Cattle Transport Case: સુપ્રીમ કોર્ટે મવેશીઓના પરિવહન અને કતલ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર ટ્રાન્સપોર્ટના જરૂરી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન હોવાના આધારે એવું માની શકાય નહીં કે મવેશીઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા. જસ્ટિસ J.B. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ K. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે છત્તીસગઢ કૃષિ પશુ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 2004 હેઠળ દોષિત ઠેરવાયેલા એક વ્યક્તિની સજા અને દોષસિદ્ધિ રદ કરી હતી. અદાલતે કહ્યું કે કતલનો હેતુ અથવા તેની સંભાવનાની જાણકારી સાબિત કરવા માટે માત્ર દસ્તાવેજોની ગેરહાજરી પૂરતી નથી.
32 બળદોને ટ્રકમાં ઓડિશા લઈ જવાનો હતો આરોપ
આ કેસમાં 32 બળદોને કેડુવાથી ઓડિશા તરફ ટ્રકમાં લઈ જવામાં આવી રહ્યા હોવાનો આરોપ હતો. પોલીસને આ પરિવહનની માહિતી મળ્યા બાદ એક હેડ કોન્સ્ટેબલે ટ્રક અટકાવ્યો હતો. ટ્રકમાંથી તમામ મવેશીઓને જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને ડ્રાઇવર તથા ક્લીનરની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
ટ્રકની આગળ એક બોલેરો ગાડી પણ ચાલી રહી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ આ ગાડી ટ્રકને એસ્કોર્ટ કરી રહી હતી. બોલેરોમાં સવાર ચાર લોકોની પણ ધરપકડ થઈ હતી અને અપીલ કરનાર વ્યક્તિ આ ચાર પૈકી એક હતો. કુલ છ આરોપીઓ સામે છત્તીસગઢ કૃષિ પશુ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ હતી. ટ્રાયલ કોર્ટે તેમને દોષિત ઠેરવી એક વર્ષની સખત કેદ અને ₹1,000ના દંડની સજા કરી હતી. પ્રથમ અપીલીય અદાલત અને રિવિઝન કોર્ટએ પણ દોષસિદ્ધિ જાળવી રાખી હતી. બાદમાં હાઇકોર્ટે સજા અગાઉ ભોગવાયેલા સમય સુધી મર્યાદિત કરી હતી, પરંતુ દોષસિદ્ધિ યથાવત રાખી હતી.
SCએ કહ્યું- કતલનો હેતુ સાબિત કરવો જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે છત્તીસગઢ અધિનિયમની કલમ 6 અને કલમ 11નું વિશ્લેષણ કરતાં કહ્યું કે કલમ 6 હેઠળ ગુનો ત્યારે બને છે જ્યારે મવેશીઓને કતલના હેતુથી લઈ જવામાં આવ્યા હોય અથવા આરોપીને જાણ હોય કે તેમનું કતલ થવાની શક્યતા છે.
અદાલતે નોંધ્યું કે કેસમાં હેડ કોન્સ્ટેબલે મવેશીઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવતા હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ માત્ર આ આશંકા ઉપરાંત કતલના હેતુને સાબિત કરતો પૂરતો પુરાવો રેકોર્ડ પર નહોતો. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે દસ્તાવેજો વગરનું પરિવહન અન્ય કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈનું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે, પરંતુ તેના આધારે આપમેળે કતલનો હેતુ માની શકાય નહીં.
આરોપી પર પુરાવાનો ઉલટો ભાર ક્યારે લાગુ પડે?
આ કેસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો Section 11 હેઠળના ‘રિવર્સ બર્ડન ઓફ પ્રૂફ’નો હતો. સામાન્ય ફોજદારી કાયદામાં આરોપ સાબિત કરવાની મુખ્ય જવાબદારી અભિયોજન પક્ષની હોય છે. પરંતુ કેટલાક વિશેષ કાયદાઓમાં જરૂરી તત્વો પ્રાથમિક રીતે સાબિત થયા બાદ આરોપી પર પોતાના બચાવ સાથે જોડાયેલા તથ્યો સાબિત કરવાની જવાબદારી આવી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે આ કેસમાં પહેલાં અભિયોજન પક્ષે એ સાબિત કરવું જરૂરી હતું કે મવેશીઓનું પરિવહન કતલ માટે થઈ રહ્યું હતું અથવા આરોપીને કતલની સંભાવનાની જાણ હતી. આ મૂળ તત્વો જ સાબિત ન થયા હોવાથી આરોપી પર Section 11 હેઠળ પુરાવાનો ઉલટો ભાર મૂકી શકાય નહીં. એટલે આરોપીએ પોતે એ સાબિત કરવાનું જરૂરી નહોતું કે મવેશીઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા નહોતા.
મવેશીઓ ખેતી માટે યોગ્ય હોવાનું પણ પુરાવામાં સામે આવ્યું
સુપ્રીમ કોર્ટે એ બાબત પણ ધ્યાનમાં લીધી કે વેટરિનરી ડોક્ટર અને ગૌશાળા સમિતિના પ્રમુખે કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે જપ્ત કરાયેલા મવેશીઓ સ્વસ્થ હતા અને ખેતી તથા હળ ચલાવવા જેવા કૃષિ કામ માટે ઉપયોગી હતા. આ પુરાવા સાથે કતલના હેતુને સાબિત કરતો અન્ય પૂરતો પુરાવો ન હોવાના કારણે બેન્ચે દોષસિદ્ધિ જાળવી રાખવાનું યોગ્ય માન્યું નહોતું. પરિણામે ટ્રાયલ કોર્ટ, પ્રથમ અપીલીય કોર્ટ અને રિવિઝન કોર્ટના સંબંધિત આદેશો રદ કરવામાં આવ્યા અને અપીલ મંજૂર કરવામાં આવી.
મવેશીઓના નામે હિંસા અને કાયદાના દુરુપયોગ અંગે સવાલ
મવેશીઓના પરિવહનને લઈને દેશમાં અગાઉ પણ તસ્કરી અથવા કતલની શંકાના આધારે હિંસક ઘટનાઓ બની છે. 2015માં ઉત્તર પ્રદેશના દાદરીમાં મોહમ્મદ અખલાકની હત્યા, 2017માં રાજસ્થાનના અલવરમાં પહેલુ ખાન પર હુમલો, ઝારખંડના રામગઢમાં અલીમુદ્દીન અન્સારીની હત્યા અને 2018માં અલવરમાં રકબર ખાનના મૃત્યુ જેવા કેસો આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે.
જોકે, હાલનો સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો મોબ લિંચિંગના કેસ અંગે નથી. ચુકાદાનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે કાયદા હેઠળ ગંભીર ફોજદારી આરોપ સાબિત કરવા માટે જરૂરી પુરાવા હોવા જોઈએ અને માત્ર શંકા કે દસ્તાવેજોની ગેરહાજરીથી કતલનો હેતુ માની શકાય નહીં.
