Ram Madhav BJP Return: રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથે વૈચારિક રીતે જોડાયેલા અને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના પૂર્વ રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ રામ માધવની ફરીથી BJPના રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષ તરીકે નિમણૂક એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે દેશમાં યુવાનોની અસંતોષભરી રાજકીય સક્રિયતા ચર્ચામાં છે. તેમની વાપસી માત્ર સંગઠનાત્મક ફેરફાર નથી, કારણ કે તે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના તાજેતરના ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દપ્રયોગ અને તેના પર થયેલી વ્યાપક પ્રતિક્રિયા વચ્ચે થઈ છે.
મોદીના ‘દિમાગી નક્સલ’ નિવેદન બાદ સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિક્રિયા
15 ઓગસ્ટના લાલ કિલ્લાના ભાષણમાં વડાપ્રધાન મોદીએ પ્રથમ વખત જાહેરમાં ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેના બે દિવસ બાદ રામ માધવની BJPમાં વાપસી થઈ. આ દરમિયાન દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં શિક્ષણ અને યુવાનોના ભવિષ્યને લગતા મુદ્દાઓ પર વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા હતા. સોશિયલ મીડિયા પર જેન-ઝીએ ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દને લઈને મીમ્સ અને રીલ્સની ભરમાર કરી હતી, જ્યારે વિપક્ષના કેટલાક નેતાઓએ પણ આ શબ્દને BJP સામે રાજકીય હથિયાર તરીકે વાપરવાનું શરૂ કર્યું.
‘અર્બન નક્સલ’ની જેમ ‘દિમાગી નક્સલ’ પર પણ સવાલ
‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દની ચર્ચા ‘અર્બન નક્સલ’ શબ્દ સાથે સરખાવવામાં આવી રહી છે. 11 માર્ચ 2020ના રોજ તત્કાલીન ગૃહ રાજ્યમંત્રી જી. કિશન રેડ્ડીએ રાજ્યસભામાં જણાવ્યું હતું કે ગૃહ મંત્રાલય સત્તાવાર રીતે ‘અર્બન નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરતું નથી. આ કારણે એવી શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે કે ભવિષ્યમાં સરકાર ‘દિમાગી નક્સલ’ અંગે પણ કહી શકે કે આ કોઈ સત્તાવાર કાનૂની શ્રેણી નથી.
રામ માધવે લેખ દ્વારા વિવાદમાં પોતાનો પક્ષ ઉમેર્યો
BJPમાં વાપસી બાદ રામ માધવે 29 ઓગસ્ટે ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં ‘શું આપણને ખરેખર દિમાગી નક્સલની વ્યાખ્યાની જરૂર છે?’ શીર્ષકથી લેખ લખ્યો. તેમણે દલીલ કરી કે વડાપ્રધાન મોદી પોતાના વિરોધીઓની નબળી નસ ઓળખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દપ્રયોગ બાદ થયેલી પ્રતિક્રિયા તેનો ઉદાહરણ છે. તેમણે પૂર્વ ગૃહમંત્રી પી. ચિદમ્બરમના ‘હું ગર્વથી દિમાગી નક્સલ છું’ જેવા નિવેદન અને એડિટર્સ ગિલ્ડના વિરોધનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
‘ખાન માર્કેટ ગેંગ’થી અસંમતિના રાજકારણ સુધી
રામ માધવે ‘દિમાગી નક્સલ’, ‘અર્બન નક્સલ’ અને ‘ખાન માર્કેટ ગેંગ’ જેવા શબ્દોને રાજકીય ચર્ચાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કર્યા. જોકે આ તર્ક સામે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આવા શબ્દો માત્ર રાજકીય મજાક પૂરતા રહે છે કે પછી અસંમતિ ધરાવતા લોકો પ્રત્યેની સરકારી કાર્યવાહી સાથે પણ જોડાઈ જાય છે. વિવેચકોનો દાવો છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિપક્ષી નેતાઓ, કાર્યકરો, મીડિયા સંસ્થાઓ, NGO અને સરકારની નીતિઓ સામે સવાલ ઉઠાવનારા લોકો સામે પોલીસ તથા તપાસ એજન્સીઓના ઉપયોગ અંગે ગંભીર ચર્ચા થઈ છે.
જૂના ડાબેરી પ્રભાવ સામે હિન્દુત્વવાદી રાજકીય ભાષા
‘અર્બન નક્સલ’, ‘લુટિયન્સ ગેંગ’ અને હવે ‘દિમાગી નક્સલ’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ હિન્દુત્વવાદી રાજકીય ભાષામાં એવા વર્ગો માટે કરવામાં આવ્યો છે, જેઓ પરંપરાગત રીતે ડાબેરી, મધ્ય-ડાબેરી અથવા નેહરુવાદી વિચારો સાથે જોડાયેલા માનવામાં આવે છે. BJPના પૂર્વ અધ્યક્ષ મુરલી મનોહર જોશીએ એક વખત એવી વાત કહી હતી કે ડાબેરી અને સમાજવાદીઓ ચૂંટણીની રાજનીતિમાં નબળા પડી શકે છે, પરંતુ સમાજના વિચારવિમર્શ પર તેમનો પ્રભાવ ઝડપથી સમાપ્ત થતો નથી. આ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો ભારતીય સમાજમાં વૈકલ્પિક વિચાર અને અસંમતિની પરંપરા કેટલી ઊંડી છે તે સમજાય છે.
જયપ્રકાશ નારાયણનું આંદોલન આજે કેવી રીતે જોવામાં આવે?
લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણનું ઉદાહરણ પણ આ ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ બને છે. કટોકટી પહેલાં JPએ સરકાર સામે મોટું આંદોલન ચલાવ્યું હતું અને પોલીસ તથા સેનાને પણ દમનકારી સત્તા સામે બંધારણીય ફરજ નિભાવવાની અપીલ કરી હતી. જો આજના સમયની અસંમતિ પ્રત્યેની કડક ભાષાને ભૂતકાળ પર લાગુ કરવામાં આવે, તો તેમના જેવા નેતા સામે UAPA, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અધિનિયમ અથવા રાજદ્રોહ જેવી કડક જોગવાઈઓનો ઉપયોગ થઈ શક્યો હોત. વિસંગતિ એ છે કે BJPના અનેક વર્તમાન નેતાઓ અને મંત્રીઓ ક્યારેક JPના આંદોલન સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે.
યુવાનોના મુદ્દા સામે ‘દિમાગી નક્સલ’ની રાજનીતિ કેટલી અસરકારક?
આજના યુવાનો માટે રોજગાર, શિક્ષણ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા જેવા મુદ્દા વધુ સીધા અને મહત્વપૂર્ણ છે. 16થી 30 વર્ષની વયના યુવાનોમાં આ મુદ્દાઓ અંગે અસંતોષ વધી રહ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં ‘અમૃત કાળ’, ‘2047નું વિકસિત ભારત’ અથવા સાંપ્રદાયિકતા અને અતિ-રાષ્ટ્રવાદની ભાષા કરતાં યુવાનો વાસ્તવિક આર્થિક અને શૈક્ષણિક સમસ્યાઓના ઉકેલની માંગ કરી શકે છે.
2019 બાદ રામ માધવના પોતાના વિચારો પણ ચર્ચામાં
રસપ્રદ રીતે, 2019ની મોટી ચૂંટણી જીત બાદ રામ માધવે પોતે ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં લખ્યું હતું કે ‘ખાન માર્કેટ’ સાથે જોડાયેલા ઉદારવાદીઓ અને છદ્મ-ધર્મનિરપેક્ષ વર્ગનો ભારતની બૌદ્ધિક અને નીતિગત સંસ્થાઓ પર જરૂર કરતાં વધુ પ્રભાવ છે અને મોદી સરકારે શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક તથા બૌદ્ધિક ક્ષેત્રોમાંથી તેમનો પ્રભાવ ઘટાડવો જોઈએ. આ જૂની વિચારસરણી અને આજના ‘દિમાગી નક્સલ’ વિમર્શ વચ્ચે સામ્યતા અંગે હવે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.
BJP સામે સૌથી મોટો પડકાર બદલાતી યુવા રાજનીતિ
રામ માધવની વાપસી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે રાજકીય ભાષાના જૂના પ્રયોગોની અસરકારકતા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. યુવાનોના વિકેન્દ્રિત વિરોધો, સોશિયલ મીડિયા પરની તીવ્ર પ્રતિક્રિયાઓ અને રોજગાર-શિક્ષણ જેવા મુદ્દાઓ દર્શાવે છે કે રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બદલાઈ રહ્યું છે. છેલ્લા 12 વર્ષમાં સાંપ્રદાયિકતા અને અતિ-રાષ્ટ્રવાદને કેન્દ્રમાં રાખતી ભાષાનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો છે, પરંતુ હવે તેનો એક વર્ગમાં થાક પણ જોવા મળી રહ્યો છે.
‘દિમાગી નક્સલ’ને લઈને અંતિમ સવાલ
મુદ્દો માત્ર એક રાજકીય શબ્દની વ્યાખ્યાનો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે લોકશાહીમાં સરકાર સામે અસંમતિ વ્યક્ત કરનારા નાગરિકોને કયા શબ્દોથી ઓળખવામાં આવશે અને તેમની અસંમતિને કેટલી જગ્યા આપવામાં આવશે. રામ માધવની BJPમાં વાપસી આ ચર્ચાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. જો યુવાનો પોતાની સમસ્યાઓને રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવવા માંગે છે, તો તેમને ‘દિમાગી નક્સલ’ જેવા લેબલથી ઓળખવાને બદલે તેમની ફરિયાદો અને અપેક્ષાઓ સમજવી આગામી રાજકીય પડકાર બની શકે છે.
