UAPA Bail Long Custody: ભારતીય અદાલતોમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA) હેઠળ નોંધાયેલા કેસોમાં લાંબા સમયથી જેલમાં રહેલા અંડરટ્રાયલ આરોપીઓને જામીન આપવાના અનેક તાજેતરના નિર્ણયો સામે આવ્યા છે. આ કેસોમાં અદાલતોએ ટ્રાયલ શરૂ થવામાં અને પૂર્ણ થવામાં થતો અસાધારણ વિલંબ ધ્યાનમાં લીધો છે. હવે મુખ્ય કાનૂની સવાલ એ છે કે આતંકવાદ વિરોધી કાયદા હેઠળ જામીનની અરજીમાં “ટ્રાયલમાં સમય લાગશે” એવી દલીલ કેટલી લાંબી કસ્ટડીને યોગ્ય ઠેરવી શકે?
UAPAની કલમ 43-D(5) અને લાંબી કસ્ટડી
UAPA હેઠળ જામીન માટે કલમ 43-D(5) સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. આ જોગવાઈ હેઠળ જો અભિયોજન પક્ષની સામગ્રીના આધારે અદાલતને પ્રથમ નજરે એવું લાગે કે આરોપો સાચા હોવાના વાજબી આધાર છે, તો જામીન આપવાની મર્યાદા કડક બની જાય છે. જોકે જામીનના તબક્કે અદાલત સંપૂર્ણ ટ્રાયલ કરી શકતી નથી અને પુરાવાની અંતિમ ચકાસણી પણ થતી નથી.
આ સ્થિતિમાં એક તરફ આતંકવાદ વિરોધી કાયદાની કડક જોગવાઈ છે, તો બીજી તરફ બંધારણની કલમ 21 હેઠળ ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર છે. જો ટ્રાયલ પૂર્ણ થવામાં વર્ષો લાગે અને આરોપી લાંબા સમય સુધી અંડરટ્રાયલ તરીકે જેલમાં રહે, તો આ બંને સિદ્ધાંતો વચ્ચે સંતુલનનો સવાલ ઊભો થાય છે.
દિલ્હી હાઈકોર્ટના તાજેતરના નિર્ણયો
દિલ્હી હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં ISIS સમર્થક સંગઠન હરકત-ઉલ-હર્બ-એ-ઇસ્લામ સાથે કથિત સંબંધ અને ISIS તથા જૈશ-એ-મોહમ્મદની વિચારધારાને સમર્થનના આરોપો ધરાવતા મોહમ્મદ સાકિબ ઉર્ફે સાકિબ ઇફ્તેખારને જામીન આપ્યા હતા. તે લગભગ આઠ વર્ષથી જેલમાં હતો. NIAએ 120 સાક્ષીઓ રજૂ કરવાના હતા, જેમાંથી માત્ર 40ની પૂછપરછ થઈ હતી. 39 સાક્ષીઓને દૂર કરવાની વાત છતાં ખંડપીઠે ટ્રાયલ ઝડપથી પૂર્ણ થવાની શક્યતા ન હોવાનું નોંધ્યું.
3 સપ્ટેમ્બરના અન્ય એક નિર્ણયમાં જસ્ટિસ નવીન ચાવલા અને જસ્ટિસ રવિંદર ડુડેજાની ખંડપીઠે સોબિયા અઝીઝ અને કામરાન અશરફ રેશીને જામીન આપ્યા. બંને ઑક્ટોબર 2021થી UAPA કેસમાં જેલમાં હતા. લગભગ પાંચ વર્ષમાં 359 સાક્ષીઓમાંથી માત્ર 21ની પૂછપરછ થઈ હતી. કોર્ટે કહ્યું કે ટ્રાયલ ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થવાની શક્યતા દેખાતી નથી.
25 ઑગસ્ટે રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટની વિશેષ NIA-UAPA અદાલતે મોહમ્મદ કફીલ અહમદને પણ જામીન આપ્યા હતા. તે 2012થી જેલમાં હતો અને 14 વર્ષ સુધી ટ્રાયલની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.
અન્ય હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ફેબ્રુઆરી 2021થી જેલમાં રહેલા અંસાદ બદરૂદ્દીન અને ફિરોઝ ખાનને જામીન આપ્યા હતા. તેમના કેસમાં અભિયોજન પક્ષના 18 સાક્ષીઓમાંથી માત્ર પાંચની સંપૂર્ણ પૂછપરછ થઈ હતી. બે વખત ટ્રાયલ ઝડપી પૂર્ણ કરવા નિર્દેશ છતાં કાર્યવાહી ધીમી રહી હતી. કોર્ટે કલમ 21 હેઠળ ઝડપી ટ્રાયલના અધિકારને ધ્યાનમાં લીધો.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે જુલાઈમાં નિર્મલ સિંહ ઉર્ફે નીલધારી ઉર્ફે લલ્લીને જામીન આપ્યા હતા. તે 6.5 વર્ષથી કસ્ટડીમાં હતો અને અગાઉની જામીન અરજી ફગાવાયા બાદ ફરી અરજી કરી હતી. કોર્ટે લાંબી કસ્ટડી, ટ્રાયલની ધીમી ગતિ અને નજીકના ભવિષ્યમાં ટ્રાયલ પૂર્ણ થવાની ઓછી શક્યતા ધ્યાનમાં લીધી.
જૂન 2026માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે કાશ્મીરી માનવાધિકાર કાર્યકર ખુર્રમ પરવેઝ અને પત્રકાર ઇરફાન મેહરાજને સાડા ચાર વર્ષની કસ્ટડી બાદ જામીન આપ્યા હતા. તેમના કેસમાં ટ્રાયલ હજુ આરોપ ઘડવાના તબક્કે હતો અને અભિયોજન પક્ષ 197 સાક્ષીઓ રજૂ કરવા માંગતું હતું.
નજીબથી અન્દ્રાબી સુધી સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયો
2021ના કે.એ. નજીબ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે UAPAની કડક જામીન જોગવાઈઓ અને બંધારણીય અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જરૂરી છે. ખાસ કરીને જ્યારે યોગ્ય સમયગાળામાં ટ્રાયલ પૂર્ણ થવાની શક્યતા ન હોય અને આરોપી પહેલેથી જ લાંબો સમય જેલમાં વિતાવી ચૂક્યો હોય ત્યારે કાયદાની કડકતા ઓછી થઈ શકે છે.
જાન્યુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી રમખાણોના મોટા કાવતરાના કેસમાં ઉમર ખાલિદ અને શરજિલ ઇમામને જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ખાલિદ લગભગ છ વર્ષ અને ઇમામ લગભગ 6.5 વર્ષથી અંડરટ્રાયલ છે અને તેમના કેસમાં હજુ આરોપ ઘડાયા નથી. જોકે, આ જ કેસમાં ગુલફિશા ફાતિમા સહિત પાંચ અન્ય આરોપીઓને 11 શરતો સાથે જામીન આપવામાં આવ્યા હતા.
18 મેના સૈયદ ઇફ્તિકાર અન્દ્રાબીના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે લગભગ છ વર્ષની કસ્ટડી બાદ જામીન આપતાં ઝડપી ટ્રાયલના અધિકારને મહત્વ આપ્યું હતું. ત્યારબાદ અન્ય ખંડપીઠે UAPA હેઠળ જામીન અંગેના અલગ-અલગ અભિગમને ધ્યાનમાં રાખીને મુદ્દો મોટી ખંડપીઠ સમક્ષ મોકલ્યો હતો.
નિષ્ણાતોનો અભિગમ
વરિષ્ઠ વકીલ તનવીર અહમદ મીરના મતે માત્ર લાંબી કસ્ટડી જામીનનો આપોઆપ આધાર બની શકતી નથી. બચાવ પક્ષે પ્રથમ નજરે અભિયોજનની સામગ્રી પૂરતી મજબૂત નથી તે દર્શાવવું જરૂરી છે. વરિષ્ઠ વકીલ સંજય હેગડેએ પણ કહ્યું કે નિશ્ચિત કેટલાં વર્ષ જેલમાં રહેતાં જ જામીન મળવા જોઈએ એવો કોઈ નિયમ નથી, પરંતુ ટ્રાયલ શરૂ ન થાય ત્યારે લાંબી કસ્ટડીને યોગ્ય ઠેરવવી મુશ્કેલ બનતી જાય છે.
આથી UAPA કેસોમાં મૂળ પ્રશ્ન માત્ર આરોપોની ગંભીરતાનો નથી, પરંતુ તપાસ, સાક્ષીઓની સંખ્યા, ટ્રાયલની ગતિ અને આરોપી કેટલો સમય અંડરટ્રાયલ તરીકે જેલમાં રહ્યો છે તેનો પણ છે. ઉમર ખાલિદ અને શરજિલ ઇમામ જેવા કેસોમાં આ મુદ્દો વધુ મહત્વનો બન્યો છે, કારણ કે ટ્રાયલ શરૂ થયા વિના વર્ષો સુધી કસ્ટડી ચાલુ રહેવી બંધારણીય અધિકારો અને આતંકવાદ વિરોધી કાયદાની કડક જોગવાઈ વચ્ચેના સંતુલનને ફરી કેન્દ્રમાં લાવે છે.
