Delhi Riots Jamia Violence: દિલ્હી હાઇકોર્ટે સોમવાર, 5 ઓક્ટોબરે 2020ના ઉત્તર-પૂર્વી દિલ્હી રમખાણો અને 2019ની જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા હિંસા અંગે સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરતી અનેક અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. આ અરજીઓમાં રાજકીય નેતાઓના કથિત ભડકાઉ ભાષણો, પોલીસની ભૂમિકા અને હિંસા દરમિયાન થયેલી કાર્યવાહીની સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરવામાં આવી હતી.

જસ્ટિસ વિવેક ચૌધરી અને જસ્ટિસ મનોજ જૈનની ખંડપીઠે આ સાથે રાજકીય નેતાઓ સામે કથિત ભડકાઉ ભાષણો માટે FIR નોંધવા અને જવાબદાર પોલીસ અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરતી અરજીઓ પણ નામંજૂર કરી હતી.

ચુકાદો સંભળાવતી વખતે અદાલતે જણાવ્યું કે ચુકાદામાં દર્શાવાયેલા કારણોના આધારે અરજીઓ ફગાવવામાં આવી રહી છે. જોકે, વિગતવાર ચુકાદો હજુ જાહેર થવાનો બાકી છે.

2020ના દિલ્હી રમખાણો અંગે શું અરજીઓ હતી?

ઉત્તર-પૂર્વી દિલ્હીમાં ફેબ્રુઆરી 2020માં થયેલી હિંસા સંબંધિત અરજીઓમાં શેખ મુજ્તબાની અરજીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. તેમાં BJP નેતાઓ કપિલ મિશ્રા, અનુરાગ ઠાકુર, પ્રવેશ વર્મા અને અભય વર્મા સામે કથિત ભડકાઉ ભાષણો બદલ FIR નોંધવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

અરજીમાં રમખાણો દરમિયાન પોલીસની ભૂમિકા અંગે પણ તપાસ કરવાની અને જવાબદાર પોલીસકર્મીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

બીજી તરફ, લોયર્સ વૉઇસ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કોંગ્રેસ નેતાઓ સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા, દિલ્હીના પૂર્વ નાયબ મુખ્યમંત્રી મનીષ સિસોદિયા, AAP ધારાસભ્ય અમાનતુલ્લાહ ખાન, AIMIM નેતા અકબરુદ્દીન ઓવૈસી, પૂર્વ ધારાસભ્ય વારિસ પઠાણ સહિત અનેક વ્યક્તિઓના કથિત ભડકાઉ ભાષણો અંગે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

આ યાદીમાં મહમૂદ પ્રાચા, કાર્યકર હર્ષ મંદર, મુફ્તી મોહમ્મદ ઇસ્માઇલ, અભિનેત્રી સ્વરા ભાસ્કર, ઉમર ખાલિદ અને બોમ્બે હાઇકોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ બી.જી. કોલસે પાટીલ સહિતના નામો પણ સામેલ હતા.

વૃંદા કરાતે પોલીસ અને અધિકારીઓની સ્વતંત્ર તપાસ માંગી હતી

CPI(M)ના વરિષ્ઠ નેતા વૃંદા કરાત પણ અરજદારોમાં સામેલ હતા. તેમની અરજીમાં 2020ના રમખાણો દરમિયાન પોલીસ, રેપિડ એક્શન ફોર્સ અથવા અન્ય સરકારી અધિકારીઓ સામે લગાવવામાં આવેલા આરોપોની સ્વતંત્ર તપાસ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત અજય ગૌતમ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં CAA વિરુદ્ધ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોના કથિત ફંડિંગ અને આયોજનની તપાસ NIA મારફતે કરાવવાની માગ કરવામાં આવી હતી.

કપિલ મિશ્રા અને પ્રવેશ વર્માના ભાષણોનો પણ ઉલ્લેખ

અરજીઓમાં BJP નેતાઓ અનુરાગ ઠાકુર અને પ્રવેશ વર્મા સહિતના નેતાઓના તે સમયના જાહેર નિવેદનોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. ઠાકુરના એક ભાષણ દરમિયાન CAA વિરોધી પ્રદર્શનકારીઓને લઈને ઉશ્કેરણીજનક નારા લગાવવામાં આવ્યા હોવાનો આરોપ હતો.

પ્રવેશ વર્મા અંગેની અરજીમાં શાહીન બાગમાં ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શન અંગે તેમના કથિત નિવેદનોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

દિલ્હી લઘુમતી આયોગ દ્વારા રચવામાં આવેલી 10 સભ્યોની તથ્ય-શોધ ટીમે અગાઉના અહેવાલમાં દિલ્હીની હિંસાને ‘આયોજિત અને લક્ષિત’ ગણાવી હતી અને કપિલ મિશ્રાની ભૂમિકા અંગે પણ આરોપ મૂક્યા હતા. આ તારણો તે તથ્ય-શોધ ટીમના અહેવાલના હતા.

કપિલ મિશ્રા અને પ્રવેશ વર્મા હાલમાં દિલ્હી સરકારમાં BJPના મંત્રી છે. ગયા વર્ષે એપ્રિલમાં દિલ્હીની એક અદાલતે ઉત્તર-પૂર્વી દિલ્હી રમખાણોના એક કેસમાં કપિલ મિશ્રા વિરુદ્ધ FIR નોંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

જામિયા હિંસા અંગે વિદ્યાર્થીઓની અરજીઓ પણ ફગાવી

દિલ્હી હાઇકોર્ટે 2019માં જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા વિસ્તારમાં થયેલી હિંસા સાથે જોડાયેલી અરજીઓ પણ ફગાવી દીધી. આ અરજીઓમાં અનેક વિદ્યાર્થીઓએ પોલીસ પર હિંસા દરમિયાન મારપીટ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો અને સમગ્ર ઘટનાની સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરી હતી.

અરજદારોમાં કાયદાની વિદ્યાર્થી રહી ચૂકેલી નબીલા હસનનો પણ સમાવેશ હતો. તેમણે ઘટનાને લઈને નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન એટલે કે NHRCમાં ફરિયાદ કરી હતી.

NHRCના અગાઉના અહેવાલમાં વિરોધ પ્રદર્શનને ‘ગેરકાયદેસર ભેગા થવું’ ગણાવીને પોલીસ કાર્યવાહી અંગે પણ ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી હતી.

CCTV ફૂટેજ અંગે દિલ્હી પોલીસનો દાવો

જામિયા હિંસા અંગેની અરજીના જવાબમાં દિલ્હી પોલીસે જણાવ્યું હતું કે યુનિવર્સિટીના અંદરના અને બહારના વિસ્તારો તેમજ ન્યૂ ફ્રેન્ડ્સ કોલોની વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ CCTV ફૂટેજ સમયસર મેળવવામાં આવ્યા હતા અને તેમને યોગ્ય રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા હતા.

પોલીસે હિંસા સંબંધિત FIRની તપાસ પોતાની પાસેથી લઈને કોઈ સ્વતંત્ર એજન્સીને સોંપવાની નબીલા હસનની માંગનો પણ વિરોધ કર્યો હતો.

આ મામલે 19 ઓક્ટોબર 2023ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી હાઇકોર્ટને કેસની વહેલી સુનાવણી કરવા કહ્યું હતું.

વિદ્યાર્થીઓએ પોલીસ મારપીટના ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા

જામિયા હિંસા બાદ અનેક વિદ્યાર્થીઓએ પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા. અગાઉના અહેવાલો અને વિદ્યાર્થીઓના નિવેદનોમાં માથામાં ઇજા, ઊંડા ઘા અને હાડકાંમાં ફ્રેક્ચર સહિતની ઇજાઓનો ઉલ્લેખ થયો હતો.

કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમને લાઇબ્રેરીની સીડીઓ અને બહારના લૉનમાં એક જગ્યાએ ઊભા રાખીને પોલીસ દ્વારા માર મારવામાં આવ્યો હતો. કેટલાકે પોલીસકર્મીઓ દ્વારા સાંપ્રદાયિક ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી હોવાના પણ આક્ષેપ કર્યા હતા.

અગાઉના અહેવાલોમાં એક વિદ્યાર્થીની આંખની રોશની જતી રહી હોવાનો અને અન્ય એક વિદ્યાર્થીના પગમાં રોડ નાખવાની જરૂર પડી હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ બાબતો અગાઉના અહેવાલો અને ફરિયાદોમાં કરવામાં આવેલા દાવાઓ સાથે સંબંધિત છે.

2023માં જામિયા કેસમાં અનેક આરોપીઓને રાહત

ફેબ્રુઆરી 2023માં દિલ્હીની સાકેત જિલ્લા અદાલતે 2019ની જામિયા હિંસા સાથે જોડાયેલા એક કેસમાં વિદ્યાર્થી નેતાઓ શરજિલ ઇમામ, સફૂરા ઝરગર, આસિફ ઇકબાલ તન્હા અને અન્ય આઠ લોકોને આરોપોમાંથી મુક્ત કર્યા હતા.

એડિશનલ સેશન જજ અરુળ વર્માએ ત્યારે પ્રોસિક્યુશન પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું હતું કે તપાસ એજન્સી વાસ્તવિક દોષિતો સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહી અને આરોપીઓને ‘બલિનો બકરો’ બનાવવામાં આવ્યા.

હવે વિગતવાર ચુકાદા પર નજર

દિલ્હી હાઇકોર્ટે હાલ 2020ના રમખાણો અને 2019ની જામિયા હિંસા અંગેની સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરતી અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. જોકે, સોમવારના સંક્ષિપ્ત આદેશમાં નિર્ણયના વિગતવાર કારણો જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી.

હવે અદાલતનો વિસ્તૃત ચુકાદો જાહેર થયા બાદ અરજીઓ કેમ ફગાવવામાં આવી, સ્વતંત્ર તપાસની માંગ અંગે અદાલતનું કાનૂની તારણ શું છે અને પોલીસ તથા અન્ય આરોપો અંગે બેન્ચે કયા આધાર પર નિર્ણય લીધો તે વધુ સ્પષ્ટ થશે.