SC Great Nicobar Project: ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર પ્રસ્તાવિત વિશાળ માળખાકીય પ્રોજેક્ટને લઈને ચાલી રહેલી કાનૂની લડાઈમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારની અરજી પર હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. કેન્દ્ર સરકારે પૂર્વ અમલદાર મીના ગુપ્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી (PIL) સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. આ મામલે હવે કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં 25 અને 26 નવેમ્બરે સુનાવણી થવાની છે.

સોમવારે 5 ઓક્ટોબરે CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનની બેન્ચે કેન્દ્રની દલીલો સાંભળી હતી. બેન્ચે નોંધ્યું કે કલકત્તા હાઇકોર્ટ આ મામલે પહેલેથી જ અરજી સ્વીકારી ચૂક્યું છે. જસ્ટિસ બાગચીએ કહ્યું કે અરજીમાં ગ્રેટ નિકોબારના આદિવાસી સમુદાયોના અધિકારો, તેમની ભવિષ્યની સ્થિતિ તેમજ પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય અસરો જેવા મહત્વના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

કેન્દ્રએ મીના ગુપ્તાની PILના અધિકાર પર ઉઠાવ્યો સવાલ

મીના ગુપ્તા કેન્દ્રના પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય તથા જનજાતીય કાર્ય મંત્રાલયમાં ઉચ્ચ હોદ્દા પર રહી ચૂક્યાં છે. કેન્દ્ર તરફથી એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ દલીલ કરી હતી કે ગુપ્તા હૈદરાબાદમાં રહે છે અને અંડમાન-નિકોબાર સાથે તેમનો હાલ કોઈ સીધો સંબંધ નથી. તેથી તેમને આ પ્રોજેક્ટ સામે PIL દાખલ કરવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ કે નહીં તે અંગે કેન્દ્રએ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.

કેન્દ્રએ એ પણ દલીલ કરી હતી કે ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ સાથે સંબંધિત મુદ્દાઓ પર અલગ-અલગ મંચો પર પહેલેથી જ કાનૂની કાર્યવાહી ચાલી રહી છે. એટર્ની જનરલે પ્રોજેક્ટના રાષ્ટ્રીય મહત્વ અને તેના મોટા ખર્ચનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

જોકે, PIL માટે કોઈ વ્યક્તિનો સીધો વ્યક્તિગત હિત હોવો જરૂરી નથી. જાહેર હિતના મુદ્દે યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં નાગરિક અથવા નાગરિકોનું જૂથ અદાલતનો સંપર્ક કરી શકે છે.

આદિવાસી સમુદાયોને પક્ષકાર બનાવવાના મુદ્દે પણ ચર્ચા

સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્રએ નિકોબારના આદિવાસી રહેવાસીઓને અરજીમાં પક્ષકાર બનાવવાના મુદ્દે પણ વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. સરકારની દલીલ હતી કે વર્ષો બાદ આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે અને પ્રોજેક્ટ સામે અલગ-અલગ રીતે પડકારો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે જોકે આ કેસમાં નિકોબારના આદિવાસી સમુદાયોની સ્થિતિને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી. CJIએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કલકત્તા હાઇકોર્ટ નક્કી કરેલી 25 અને 26 નવેમ્બરની તારીખે આ મામલે સુનાવણી આગળ વધારી શકે છે. બંને પક્ષોએ કાર્યવાહી દરમિયાન સંપૂર્ણ સહયોગ કરવાની ખાતરી પણ આપી છે.

₹92 હજાર કરોડના પ્રોજેક્ટ સામે પર્યાવરણીય ચિંતા

ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર લગભગ ₹92,000 કરોડના ખર્ચે અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ, ટાઉનશિપ, પાવર પ્લાન્ટ અને પર્યટન સંબંધિત સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

આ પ્રોજેક્ટને લઈને સૌથી મોટી ચિંતા તેના પર્યાવરણીય અને પારિસ્થિતિક પ્રભાવને લઈને છે. ગ્રેટ નિકોબાર અત્યંત સંવેદનશીલ દ્વીપીય પર્યાવરણ ધરાવે છે. અહીં શોમ્પેન અને નિકોબારી જેવા આદિવાસી સમુદાયો વસે છે, જેના કારણે પ્રોજેક્ટના વિકાસ સાથે તેમના પરંપરાગત જીવન, જમીન અને અધિકારો અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા છે.

NGT અને હાઇકોર્ટમાં પણ ચાલી રહી છે કાનૂની લડાઈ

ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટને લઈને સંરક્ષણવાદીઓ અને કેટલાક નિવૃત્ત સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અને કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી છે. તેમાં પર્યાવરણીય મંજૂરી ઉપરાંત આદિવાસી સમુદાયોના અધિકારો અને ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ, 2006ના પાલન અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

કેન્દ્રએ મીના ગુપ્તાની અરજીની મેન્ટેનબિલિટી અને તેમના લોકસ સ્ટેન્ડી પર પણ સવાલ કર્યો હતો. સરકારનું કહેવું હતું કે તેઓ અંડમાન-નિકોબારની કાયમી રહેવાસી ન હોવાથી પ્રોજેક્ટ સામે સીધો કાનૂની પડકાર કરવાનો તેમનો હિત મર્યાદિત છે.

હાઇકોર્ટે લોકસ સ્ટેન્ડી અંગે કેન્દ્રની દલીલ ફગાવી

કલકત્તા હાઇકોર્ટે કેન્દ્રની આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. હાઇકોર્ટે ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ સાથે જોડાયેલા નિયમ 56નો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ નબળો અથવા વંચિત વર્ગ પોતાની ફરિયાદ લઈને અદાલત સુધી પહોંચી શકતો ન હોય, તો જનહિતમાં અન્ય વ્યક્તિ તેમની તરફથી અદાલતનો સંપર્ક કરી શકે છે.

હાઇકોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ મોટો હોય તે માત્ર કારણસર તે ન્યાયિક સમીક્ષાથી બહાર થઈ જતો નથી. કાયદા હેઠળ જરૂરી પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવું દરેક મોટા પ્રોજેક્ટ માટે અનિવાર્ય છે.

મીના ગુપ્તાની ભૂમિકા પણ આ કેસમાં મહત્વની બની છે. તેઓ જનજાતીય કાર્ય મંત્રાલયમાં સચિવ રહી ચૂક્યાં છે અને ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ બનતા પહેલાં સંબંધિત કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં તેમનું યોગદાન રહ્યું હતું. તેમનું બાળપણ પણ અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં પસાર થયું હોવાનું અદાલત સમક્ષ ધ્યાનમાં આવ્યું હતું.

130 ચોરસ કિલોમીટર જંગલને લઈને ચિંતા

અગાઉના અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પ્રોજેક્ટના અમલીકરણથી આશરે 130 ચોરસ કિલોમીટર વરસાદી જંગલને અસર થઈ શકે છે. આ વિસ્તારમાં એવા ભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેનો ઉપયોગ શોમ્પેન અને નિકોબારી સમુદાયો પરંપરાગત રીતે કરતા આવ્યા છે.

સ્થાનિક રહેવાસીઓ અને પર્યાવરણ કાર્યકર્તાઓએ એવો સવાલ પણ ઉઠાવ્યો છે કે પ્રોજેક્ટને લગતી નિર્ણય પ્રક્રિયામાં તેમની ચિંતાઓ અને વાંધાઓને પૂરતું સ્થાન મળ્યું છે કે નહીં.

The Supreme Court has just rejected the Modi Govt’s ploy and plea. This is to be welcomed. Now the matter will be taken up as originally scheduled in the Calcutta High Court on Nov 25-26. The flame of hope for ecological wisdom still flickers.

— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) October 5, 2026

પૂર્વ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ અને વન મંત્રી જયરામ રમેશે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આ નિર્ણયથી પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ માટે હજુ આશા જળવાઈ છે. જોકે, તેમનું નિવેદન રાજકીય અભિપ્રાય તરીકે જોવું જરૂરી છે.

હવે મુખ્ય નજર 25 અને 26 નવેમ્બરે કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં થનારી સુનાવણી પર રહેશે. તેમાં ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય મંજૂરી, આદિવાસી અધિકારો અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો પર આગળની કાર્યવાહી નક્કી થઈ શકે છે.