Abhijeet Dipke to CJI: દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો અને કાયદો-વ્યવસ્થાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની ટિપ્પણી બાદ કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના સ્થાપક અભિજીત દિપકેએ અનેક સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે પૂછ્યું કે જો કાયદો-વ્યવસ્થાનો મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતો નથી, તો ચૂંટણી પંચ સામે થયેલી ફરિયાદો અંગે અદાલતે શું પગલાં લીધાં છે? દિપકેના જણાવ્યા અનુસાર, ચૂંટણી પંચ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. તેમણે પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન નામ દૂર થવાના વિવાદને પણ આ ચર્ચા સાથે જોડ્યો હતો.

દિપકેએ સવાલ કર્યો કે જો મતદારોને એવું કહી શકાય કે તેઓ આ વખતે મતદાન કરી શક્યા નથી તો આગામી ચૂંટણીમાં મત આપી શકશે, તો શું વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પણ એવું કહેવામાં આવશે કે તેઓ આ વખતે ચૂંટણી ન લડે અને આગામી વખતે ચૂંટણી લડે? તેમની આ ટિપ્પણી મતદાનના અધિકાર, ચૂંટણી પંચની જવાબદારી અને ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે આવી છે.

ચૂંટણી પંચ સામે શું કાર્યવાહી થઈ? દિપકેનો સીધો સવાલ

મંગળવારે સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ અંગે પ્રતિક્રિયા આપતાં અભિજીત દિપકેએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં કાયદો-વ્યવસ્થાને અદાલતની જવાબદારીનો વિષય ન ગણાવ્યો હતો. જોકે, તેમના મતે ચૂંટણી પંચ સામેના આક્ષેપો અંગે પણ સ્પષ્ટ જવાબ મળવો જરૂરી છે.

દિપકેનો આરોપ છે કે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદારોના અધિકારોને લઈને ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા હોવા છતાં કોઈ અસરકારક કાર્યવાહી દેખાતી નથી. તેમણે ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાના મુદ્દાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમનો સવાલ એ છે કે જો ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મતદારોનો અધિકાર પ્રભાવિત થતો હોય, તો જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કયા માપદંડો લાગુ કરવામાં આવે છે?

‘શું વડાપ્રધાનને પણ આગામી વખતે ચૂંટણી લડવાનું કહેશો?’

પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાના વિવાદને લઈને દિપકેએ સુપ્રીમ કોર્ટના કથિત વલણ પર સવાલ કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, મતદારો આ વખતે મતદાન કરી શકતા ન હોય તો તેઓ આગામી વખતે મત આપી શકશે એવી ટિપ્પણીના સંદર્ભમાં તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું.

દિપકેએ પૂછ્યું કે જો કોઈ મતદારને આ વખતે મતદાનથી વંચિત રહેવા અંગે આગામી ચૂંટણીની રાહ જોવા કહેવામાં આવે, તો શું એ જ તર્ક વડાપ્રધાનને પણ લાગુ કરી શકાય? તેમણે આ સવાલ દ્વારા મતદાનના અધિકાર અને ચૂંટણી લડવાના અધિકાર અંગે સમાન માપદંડોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

જોકે, આ અભિજીત દિપકેની ટીકાત્મક દલીલ છે. તેને સુપ્રીમ કોર્ટના કોઈ સત્તાવાર આદેશ કે વડાપ્રધાન અંગે અદાલતે આપેલા નિર્દેશ તરીકે સમજવી જોઈએ નહીં.

CJI સૂર્યકાંતે કાયદો-વ્યવસ્થા અંગે શું કહ્યું હતું?

દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો અને તેમના પરના પ્રતિબંધો અંગે પૂછાયેલા સવાલના જવાબમાં CJI સૂર્યકાંતે કહ્યું હતું કે આ કાયદો અને વ્યવસ્થાનો મુદ્દો છે અને તે તેમનો વિષય નથી. સોમવારે દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર આયોગ (NHRC)ના એક કાર્યક્રમ દરમિયાન આ ટિપ્પણી સામે આવી હતી.

સાથે જ, CJIએ જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા દરેક માટે ખુલ્લા છે, પછી તે સામાન્ય નાગરિક હોય કે જનપ્રતિનિધિ. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું હતું જ્યારે દિલ્હીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ સાથે વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં હતાં. વિપક્ષી પક્ષો ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે પોતાની ફરિયાદો અને માગણીઓ અદાલત સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.

કેરળ કોંગ્રેસની પોસ્ટથી પણ વિવાદ

CJIની ટિપ્પણી બાદ કોંગ્રેસના કેરળ એકમે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ એક્સ પર પોસ્ટ મૂકીને તેમની ટીકા કરી હતી. પોસ્ટમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે જો કાયદો અને વ્યવસ્થા તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતી ન હોય, તો તેમણે રાજીનામું આપવું જોઈએ અને આ પરિસ્થિતિ સંભાળી શકે તેવી વ્યક્તિને જવાબદારી સોંપવી જોઈએ.

પોસ્ટમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે જો કાયદો અને વ્યવસ્થા અદાલતના કાર્યક્ષેત્રમાં ન આવતી હોય, તો મુખ્ય ન્યાયાધીશે રાજીનામું આપવું જોઈએ અને તેમના સ્થાને યોગ્ય વ્યક્તિની પસંદગી થવી જોઈએ. આ પોસ્ટ બાદમાં દૂર કરવામાં આવી હતી. અભિજીત દિપકેએ કેરળ કોંગ્રેસની ટિપ્પણી અંગે કોઈ અભિપ્રાય આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોને લઈને મતભેદના અહેવાલ

SIR અંગેનો વિવાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો હતો જ્યારે ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે વાંધા નોંધાવ્યા હતા.

અહેવાલ અનુસાર, બંને કમિશનરોએ કેટલાક કિસ્સાઓમાં નિર્ણય તેમની જાણકારી અથવા સંમતિ વિના લેવાયો હોવાની ફરિયાદ કરી હતી. આ મુદ્દાઓમાં મતદાર નોંધણી માટેના ફોર્મ-6માં ફેરફાર, મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી સંબંધિત ડેટાબેઝના નિયંત્રણનો સમાવેશ થતો હતો.

બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે કહ્યું હતું કે SIR સહિતના તમામ નિર્ણયો ત્રણ સભ્યોના પંચે સર્વસંમતિથી લીધા હતા. પંચે આંતરિક વાંધાઓને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ ગણાવ્યા હતા. આ વિવાદને પગલે વિપક્ષે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ વધુ ઉગ્ર બનાવી હતી.

ઇન્ડિયા ગઠબંધનના વિરોધને દિપકેનું સમર્થન

અભિજીત દિપકેએ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી કૂચ કરવાના વિપક્ષી પક્ષોના પ્રયાસોને સમર્થન આપ્યું હતું. તેમણે ઇન્ડિયા ગઠબંધનને વિરોધ પ્રદર્શન માટે શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી અને દેશભરમાં આવા પ્રદર્શનોની જરૂર હોવાનું જણાવ્યું હતું.

તેમણે વિપક્ષી પક્ષોને, ખાસ કરીને ઇન્ડિયા ગઠબંધનને, આ મુદ્દે એકજૂથ થવા અપીલ કરી હતી. દિપકેના નિવેદન અનુસાર, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર રાજીનામું નહીં આપે ત્યાં સુધી દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલુ રહેવા જોઈએ.

ઇન્ડિયા ગઠબંધનના નેતાઓએ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવા અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા પણ પૂર્ણ કરી હતી. તેમની માગણીઓમાં મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર તપાસ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની સમીક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.

મતદારોના અધિકારો અને ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા ચર્ચાના કેન્દ્રમાં

SIR અંગેનો વિવાદ હવે માત્ર મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવા પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, તેની અંદર નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા, વિરોધ કરવાનો અધિકાર અને ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે.

અભિજીત દિપકેના સવાલોનો મુખ્ય આધાર એ છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાથી જો કોઈ વ્યક્તિનો મતદાનનો અધિકાર પ્રભાવિત થાય, તો તેની ફરિયાદની તપાસ અને જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કઈ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. બીજી તરફ, CJI સૂર્યકાંતની ટિપ્પણી અદાલતના કાર્યક્ષેત્ર અને કાયદો-વ્યવસ્થાના મુદ્દાઓ અંગે ચર્ચા ઊભી કરે છે.

આ સમગ્ર વિવાદમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે મતદારોના અધિકારોનું રક્ષણ કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે ચૂંટણી પંચ, ન્યાયતંત્ર અને સંબંધિત સત્તાધીશો કઈ રીતે જવાબદારી નિભાવે છે.