CEC Appointment Process: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સંધૂ તથા વિવેક જોશીની કામગીરીને લઈને દેશમાં રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા ચાલી રહી છે. મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR)ને કારણે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અને તેની નિષ્પક્ષતા અંગે અલગ-અલગ અભિપ્રાયો સામે આવ્યા છે. આ સાથે ચૂંટણી પંચના સભ્યોની નિમણૂક માટે 2023માં બનાવવામાં આવેલા કાયદાને પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો છે. આ વિવાદના કેન્દ્રમાં એક મહત્ત્વનો સવાલ છે કે દેશની ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખતી સંસ્થાના વડાની પસંદગી કેવી રીતે થાય અને તેમાં સરકારની ભૂમિકા કેટલી હોવી જોઈએ.
SIR દ્વારા મતદાર યાદીઓને સુધારવાના પ્રયાસોને સત્તાધારી પક્ષના સમર્થકો યોગ્ય ગણાવી રહ્યા છે, જ્યારે વિપક્ષ અને કેટલાક અન્ય વર્ગો તેના અમલ સામે વાંધા ઉઠાવી રહ્યા છે. ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે કેટલાક મુદ્દાઓ પર મતભેદ હોવાના અહેવાલોએ પણ ચર્ચાને વેગ આપ્યો છે. આ સ્થિતિમાં ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, નિમણૂકની પ્રક્રિયા અને જાહેર વિશ્વાસ જાળવવા માટેની વ્યવસ્થા અંગે પુનર્વિચાર કરવાની માગ ઊઠી છે.
ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અંગે જુદા-જુદા અભિપ્રાયો
ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે રાજકીય પક્ષો, કાનૂની નિષ્ણાતો, ભૂતપૂર્વ અમલદારો અને ન્યાયતંત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકોના અભિપ્રાયો અલગ-અલગ છે. કેટલાકનું માનવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મામલો વિચારાધીન હોવાથી તેના નિર્ણયની રાહ જોવી જોઈએ. બીજી તરફ, કેટલાક વરિષ્ઠ વકીલો અને જાહેર જીવન સાથે સંકળાયેલા લોકોએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સખત સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
ભૂતપૂર્વ સિવિલ સેવા અધિકારીઓ મદન ગોપાલ અને ભાસ્વતી મુખર્જીએ ચૂંટણી પંચ અને SIRની પ્રક્રિયાના સમર્થનમાં નાગરિકોને ખુલ્લો પત્ર લખ્યો હતો. તેના જવાબમાં KBS સિદ્ધુએ પણ પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કર્યો હતો. આ ચર્ચા દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા માત્ર રાજકીય વિવાદ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતા અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
અગાઉ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકને લઈને પણ વિવાદો થયા છે. નવીન ચાવલાની નિમણૂક વખતે તત્કાલીન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન. ગોપાલસ્વામીએ તેમના પર કથિત રાજકીય પક્ષપાતનો આરોપ મૂકીને તેમને પદ પરથી દૂર કરવાની ભલામણ કરી હતી. તે સમયે UPA સરકારની સલાહ પર રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલે આ ભલામણ ફગાવી દીધી હતી. આ ઘટના દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચની અંદર મતભેદ અને નિમણૂક અંગેના સવાલો અગાઉ પણ સામે આવ્યા છે.
2023ના કાયદા સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર
23 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની ખંડપીઠે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો (નિમણૂક, સેવાની શરતો અને પદનો કાર્યકાળ) કાયદો, 2023ને પડકારતી અરજીઓ અંગે અલગ-અલગ નિર્ણયો આપ્યા હતા. ત્યારબાદ મામલો પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય ખંડપીઠ સમક્ષ વિચારણા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો.
આ કાયદો ડિસેમ્બર 2023માં સંસદના બંને ગૃહોમાં પસાર થયો હતો. રાજ્યસભાએ 12 ડિસેમ્બરે અને લોકસભાએ 21 ડિસેમ્બરે તેને મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ 28 ડિસેમ્બરે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી અને 2 જાન્યુઆરી 2024થી કાયદો અમલમાં આવ્યો. કાયદો પસાર કરતી વખતે પૂરતી ચર્ચા થઈ હતી કે નહીં તે અંગે પણ સવાલો ઉઠ્યા હતા.
આ પહેલાં સાત દાયકાથી વધુ સમય સુધી બંધારણના અનુચ્છેદ 324(2) હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરતા હતા. જોકે, સંસદે નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે અલગ કાયદો બનાવ્યો નહોતો. વ્યવહારમાં સરકારની સલાહ મુજબ નિમણૂકો થતી હતી, જેના કારણે ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખતી સંસ્થાના વડાની પસંદગીમાં સરકારના પ્રભાવ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થતા હતા.
પસંદગી સમિતિમાંથી CJIને દૂર કરવાનો મુદ્દો
માર્ચ 2023માં ‘અનૂપ બરનવાલ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય ખંડપીઠે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે સંસદ કાયદો બનાવે ત્યાં સુધી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક વડાપ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અથવા સૌથી મોટા વિપક્ષી પક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)ની સમિતિની સલાહના આધારે કરવામાં આવે.
પરંતુ 2023ના નવા કાયદામાં CJIને પસંદગી સમિતિમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. હવે સમિતિમાં વડાપ્રધાન, વડાપ્રધાન દ્વારા પસંદ કરાયેલા મંત્રીમંડળના એક મંત્રી અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાનો સમાવેશ થાય છે. શોધ સમિતિ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા નામોમાંથી પસંદગી કરવાની સત્તા આ સમિતિ પાસે છે. શોધ સમિતિની અધ્યક્ષતા અંગે પણ મૂળ વિધેયકમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. અગાઉ કેબિનેટ સચિવને આ જવાબદારી આપવાની જોગવાઈ હતી, પરંતુ અંતિમ કાયદામાં વ્યવસ્થા બદલાઈ હતી.
ટીકાકારોના મતે, વડાપ્રધાન અને તેમના દ્વારા પસંદ કરાયેલા મંત્રીને કારણે સમિતિમાં સરકારનું વલણ બે મતથી પ્રબળ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં વિપક્ષના નેતાનો મત નિર્ણય બદલી શકે તેવી શક્યતા ઓછી રહે છે. આથી પસંદગી પ્રક્રિયામાં સંતુલન અને સ્વતંત્રતાની ખાતરી કેવી રીતે આપવામાં આવે તે અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.
અન્ય સંસ્થાઓની નિમણૂકમાં CJIની ભૂમિકા
મુખ્ય ન્યાયાધીશ કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓની પસંદગી સમિતિઓમાં સામેલ છે. તેમાં કેન્દ્રીય તપાસ બ્યૂરો (CBI)ના વડા, લોકપાલ અને લોકાયુક્તની નિમણૂક સંબંધિત સમિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG), કેન્દ્રીય તકેદારી કમિશનર (CVC), મુખ્ય માહિતી કમિશનર (CIC) અને રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર પંચ (NHRC)ની પસંદગી કરતી સમિતિઓમાં CJIનો સમાવેશ થતો નથી.
આથી ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકમાં CJIને સામેલ કરવો બંધારણીય રીતે ફરજિયાત છે એવું કહી શકાય નહીં. તેમ છતાં, ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને લોકોના વિશ્વાસને ધ્યાનમાં રાખીને પસંદગી પ્રક્રિયામાં ન્યાયસંગત સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
મહાભિયોગની પ્રક્રિયા વ્યવહારમાં મુશ્કેલ
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા પણ સરળ નથી. મહાભિયોગ માટે જરૂરી સાંસદોનું સમર્થન મેળવવું અત્યંત મુશ્કેલ હોવાથી આ વિકલ્પ વ્યવહારમાં ભાગ્યે જ ઉપયોગી બની શકે છે. ન્યાયાધીશોને દૂર કરવા માટે પણ અગાઉ અનેક પ્રયાસો થયા છે. 1993માં જસ્ટિસ વી. રામાસ્વામી અને 2018માં જસ્ટિસ દીપક મિશ્રા સામે મહાભિયોગના પ્રસ્તાવો રજૂ થયા હતા, પરંતુ સંસદે કોઈ ન્યાયાધીશને આ પ્રક્રિયા દ્વારા પદ પરથી દૂર કર્યા નહોતા. જસ્ટિસ સૌમિત્ર સેન અને જસ્ટિસ યશવંત વર્મા જેવા ન્યાયાધીશોએ કાર્યકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં રાજીનામું આપ્યું હતું.
યોગ્યતા, વરિષ્ઠતા અને પારદર્શક માપદંડ આધારિત પસંદગીનો પ્રસ્તાવ
ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે લાયક અધિકારીઓનો વર્ગ મર્યાદિત છે. સામાન્ય રીતે ભારત સરકારમાં સચિવ અથવા સમકક્ષ પદે કામ કરેલા અધિકારીઓ જ આ પદ માટે પાત્ર ગણાય છે. આવા અધિકારીઓને સામાન્ય રીતે ત્રણ દાયકાથી વધુનો વહીવટી અનુભવ હોય છે અને તેમણે રાજ્ય તથા કેન્દ્ર સરકારોમાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોની સરકારો સાથે કામ કર્યું હોય છે. ઘણાએ ચૂંટણી પંચ અથવા રાજ્ય ચૂંટણી પંચ માટે નિરીક્ષક તરીકે પણ કામગીરી કરી હોય છે.
પસંદગી પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે એક સૂચન એ છે કે કેબિનેટ સચિવાલય અને કાયદા મંત્રાલય મળીને આગામી છ મહિનામાં નિવૃત્ત થનારા ભારત સરકારના 12 સૌથી વરિષ્ઠ સચિવોની યાદી તૈયાર કરે. ત્યારબાદ વડાપ્રધાન અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાને આ યાદીમાંથી વધુમાં વધુ બે નામ દૂર કરવાની તક આપવામાં આવે. બાકીના અધિકારીઓમાંથી ચૂંટણીના અનુભવ અને કામગીરીના માપદંડના આધારે પસંદગી થઈ શકે.
આ માપદંડોમાં રિટર્નિંગ ઓફિસર (RO), સહાયક રિટર્નિંગ ઓફિસર (ARO) અને ચૂંટણી નિરીક્ષક તરીકે કરેલી કામગીરીનો સમાવેશ કરી શકાય. આવી વ્યવસ્થા યોગ્યતા, વરિષ્ઠતા અને પારદર્શિતાને વધુ મહત્ત્વ આપી શકે છે.
ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા લોકશાહીની વિશ્વસનીયતા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેથી નિમણૂકની પ્રક્રિયા એવી હોવી જોઈએ કે તેમાં માત્ર સરકારની બહુમતી નહીં, પરંતુ નિષ્પક્ષતા અને જાહેર વિશ્વાસને પણ પ્રાથમિકતા મળે. પસંદગીના સ્પષ્ટ અને તપાસી શકાય તેવા માપદંડો આ દિશામાં એક સંભવિત માર્ગ બની શકે છે.
