Trump Putin Diesel Deal: અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચે ડીઝલ ખરીદી અંગે થયેલા સોદાએ યુક્રેન યુદ્ધને લઈને અમેરિકાની નીતિ પર ફરી ચર્ચા જગાવી છે. એક તરફ ટ્રમ્પ રશિયા પાસેથી ડીઝલ ખરીદવાની જાહેરાત કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ તેઓ યુક્રેન પર યુદ્ધવિરામ માટે દબાણ લાવી રહ્યા છે. જોકે, થોડા કલાકોમાં જ તૂટી ગયેલી ઊર્જા યુદ્ધવિરામની જાહેરાતથી બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી કરાવવાના અમેરિકાના પ્રયાસોની મર્યાદાઓ સામે આવી છે.
ટ્રમ્પે તાત્કાલિક 3 લાખ ટન ડીઝલ ખરીદવાની, નવેમ્બરમાં 5 લાખ ટન અને જરૂર પડે તો આવતા મહિને 10 લાખ ટન ખરીદવાની યોજના જાહેર કરી હતી. આ જાહેરાતથી અમેરિકામાં રાજકીય ચર્ચા શરૂ થઈ, જ્યારે યુરોપે રશિયા સામે પ્રતિબંધો અને યુક્રેનને સમર્થન આપવાની નીતિ ચાલુ રાખી. ભારતમાં પણ આ સોદાને લઈને આશ્ચર્ય વ્યક્ત થયું, કારણ કે 2025 દરમિયાન ટ્રમ્પે રશિયન તેલ ખરીદવા બદલ ભારતની ટીકા કરી હતી.
ઝેલેન્સ્કી સાથે ફરી તણાવ, સ્ટારશીલ્ડ અંગે પણ વિવાદ
પુતિન સાથેના સોદા પછી ટ્રમ્પે યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કી પર નિશાન સાધ્યું હતું. 10 ઑક્ટોબરે ઝેલેન્સ્કીના રાજીનામાની માગ કર્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. બંને નેતાઓ વચ્ચેના સંબંધો અગાઉથી જ તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2025માં વ્હાઇટ હાઉસની ઓવલ ઑફિસમાં બંને વચ્ચે જાહેરમાં ઉગ્ર દલીલ થઈ હતી.
આ વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન હન્ટર બાઇડન અને યુક્રેનની કંપની બુરિસ્મા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પણ સામેલ હતા. હન્ટર બાઇડન અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડનના પુત્ર છે. ત્યાર પછી યુક્રેને અમેરિકાની સાથે સંબંધો સુધારવા માટે પ્રયાસો કર્યા હતા, જેમાં પોતાના મહત્ત્વના ખનિજ ભંડારોમાં અમેરિકાને હિસ્સો આપવાની દરખાસ્તનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
તાજેતરમાં ઝેલેન્સ્કીએ ટ્રમ્પ અને પુતિન વચ્ચેના ડીઝલ સોદાની ટીકા કરી હતી. ત્યાર બાદ યુક્રેનની સ્ટારશીલ્ડ સેટેલાઇટ સેવાની પહોંચ પર નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા. સ્ટારશીલ્ડ, સ્ટારલિંક નેટવર્કનો લશ્કરી ઉપયોગ માટેનો ભાગ છે. સ્ટારલિંકના માલિક એલન મસ્કે આ વ્યવસ્થા અંગેની જવાબદારી અમેરિકાના સંરક્ષણ વિભાગ સાથે જોડાઈ હોવાનું જણાવ્યું હતું. અહેવાલો અનુસાર, ત્યાર પછી યુક્રેન પરનાં નિયંત્રણો હટાવી લેવામાં આવ્યાં હતાં.
અમેરિકામાં ઇંધણના ભાવ અને ચૂંટણીનું દબાણ
ટ્રમ્પ માટે ડીઝલના ભાવ ઘટાડવાનો મુદ્દો માત્ર વિદેશનીતિ પૂરતો મર્યાદિત નથી. 3 નવેમ્બરે યોજાનારી મધ્યસત્ર ચૂંટણી પહેલાં મોંઘવારી અને ઇંધણના ભાવ અમેરિકાના મતદારો માટે મહત્ત્વના મુદ્દા બન્યા છે. આ ચૂંટણીમાં પ્રતિનિધિ સભાની તમામ બેઠકો અને સેનેટની લગભગ એક તૃતીયાંશ બેઠકો માટે મતદાન થવાનું છે.
અમેરિકામાં ડીઝલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે. અહેવાલમાં આપેલા AAAના આંકડા મુજબ, ગયા અઠવાડિયે ભાવ પ્રતિ ગૅલન 6.2 ડૉલરથી વધીને શુક્રવારે લગભગ 6.3 ડૉલર થયો હતો, જ્યારે એક વર્ષ પહેલાં તે આશરે 3.2 ડૉલર હતો. સપ્ટેમ્બર સુધીના એક વર્ષમાં અમેરિકાનો મોંઘવારી દર 3.7 ટકા નોંધાયો હતો, જે અંદાજ કરતાં વધારે હતો.
સર્વેક્ષણોમાં ટ્રમ્પની લોકપ્રિયતા ઘટીને લગભગ 37 ટકા થઈ હોવાનો દાવો પણ સામે આવ્યો છે, જ્યારે આશરે 60 ટકા અમેરિકનોએ તેમના કામકાજ પ્રત્યે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હોવાનું જણાવાયું છે. આવા સંજોગોમાં ઇંધણના ભાવ ઘટાડવાનો પ્રયાસ રિપબ્લિકન પાર્ટી માટે ચૂંટણીની દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનો બની શકે છે. જોકે, રશિયા પાસેથી ડીઝલ ખરીદવાથી અમેરિકામાં ભાવમાં મોટો ઘટાડો થશે તેની ખાતરી નથી.
યુક્રેન યુદ્ધવિરામના પ્રયાસો વારંવાર નિષ્ફળ
અમેરિકી વહીવટીતંત્રે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી યુક્રેનને રશિયાની તેલ રિફાઇનરીઓ પર હુમલા રોકવા વિનંતી કરી હતી. યુક્રેને સંકેત આપ્યો હતો કે જો રશિયા યુક્રેનના ઊર્જા માળખા પર હુમલા બંધ કરે તો તે પણ હુમલા રોકવા તૈયાર છે.
ટ્રમ્પે ગયા રવિવારે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ ઝેલેન્સ્કીના જણાવ્યા મુજબ થોડા કલાકોમાં જ સમજૂતી તૂટી ગઈ અને યુક્રેનમાં ગૅસ સંબંધિત સુવિધાઓ પર હુમલા થયા. અહેવાલો અનુસાર, યુક્રેને 72 કલાક સુધી યુદ્ધવિરામનું પાલન કર્યા પછી ગુરુવારે રશિયાની તેલ રિફાઇનરીઓ પર ફરી હુમલા શરૂ કર્યા હતા.
ટ્રમ્પે 2024માં રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા બાદ 24 કલાકમાં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાનું વચન આપ્યું હતું. જોકે, યુદ્ધ ચાલુ રહેતાં અને પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ વધતાં આ મુદ્દો અમેરિકાની રાજકીય ચર્ચામાં અન્ય પડકારોની વચ્ચે આવી ગયો છે.
યુરોપે રશિયા સામે નવા પ્રતિબંધો લાદ્યા
ટ્રમ્પ અને પુતિન વચ્ચેના સોદા સામે યુરોપિયન યુનિયન (EU)એ રશિયા વિરુદ્ધ પ્રતિબંધો ચાલુ રાખ્યા છે. સોમવારે EUએ રશિયા સામે 1,600થી વધુ નવા પ્રતિબંધો મંજૂર કર્યા હોવાનું જણાવાયું હતું. EUની વિદેશ નીતિની ઉચ્ચ પ્રતિનિધિ કાયા કલ્લાસે કહ્યું હતું કે આ પગલાં રશિયાના લશ્કરી અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને નિશાન બનાવે છે અને બૅલિસ્ટિક મિસાઇલોના ઉત્પાદનને મુશ્કેલ, ધીમું તથા ખર્ચાળ બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.
યુરોપના નેતાઓ માટે યુક્રેનને સમર્થન આપવું અને ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સાથેના સંબંધો જાળવવા બંને પડકારરૂપ છે. યુરોપના કેટલાક રાજદ્વારી સૂત્રોના મતે, અમેરિકાની નીતિમાં થતા ફેરફારો છતાં યુરોપ યુક્રેન માટે પોતાનું સમર્થન વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
ભારત માટે પણ ટ્રમ્પની નીતિ મહત્ત્વની
ભારત માટે આ સોદો ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી રશિયા ભારત માટે ક્રૂડ ઑઇલના સૌથી મોટા પુરવઠાકારોમાં સામેલ બન્યો છે. અમેરિકામાં પસાર થયેલા એક કાયદા હેઠળ રશિયા અને ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદતા દેશો પર 100 ટકા સુધીનો ટૅરિફ લગાવવાની સત્તા રાષ્ટ્રપતિને મળી શકે છે. તેથી નવી દિલ્હીમાં ચિંતા છે કે રશિયન તેલની ખરીદી ચાલુ રાખવા બદલ ભારતને વધુ વેપારી દંડનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે અગાઉ સંકેત આપ્યો હતો કે ઊર્જા નીતિના આધારે ભારતને સજા કરવાના નિર્ણયનાં ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. અમેરિકાના રાજદૂત સર્જિયો ગોરે પણ 15 ઑક્ટોબરની આસપાસ નવી દિલ્હીમાં જણાવ્યું હતું કે ટ્રમ્પ આગામી 10 દિવસમાં ટૅરિફ અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે.
અમેરિકાની વિદેશનીતિ સામે ઊભા થયેલા સવાલો
ટ્રમ્પનો ડીઝલ સોદો ઘરેલુ મોંઘવારી ઘટાડવાના પ્રયાસ અને રશિયા પર દબાણ લાવવાની તેમની નીતિ વચ્ચેના વિરોધાભાસને ઉજાગર કરે છે. એક તરફ અમેરિકા યુક્રેનને સમર્થન આપતું રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા સાથે ઊર્જા સોદો કરવાની જાહેરાતે બંને પક્ષોના સાંસદોમાં નારાજગી ઊભી કરી છે. રિપબ્લિકન અને ડેમોક્રેટિક સાંસદોના એક જૂથે સોદો રદ કરવાની માગ કરી છે.
આગામી દિવસોમાં ટ્રમ્પ રશિયા સામેના પ્રતિબંધો, યુક્રેનને અપાતા સમર્થન અને ભારત જેવા દેશો પર સંભવિત ટૅરિફ અંગે શું નિર્ણય લે છે તે મહત્ત્વનું રહેશે. હાલના ઘટનાક્રમથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે યુક્રેન યુદ્ધનો અંત લાવવો અને સાથે અમેરિકાના આર્થિક તથા રાજકીય હિતોનું રક્ષણ કરવું ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર માટે સરળ કાર્ય નથી.
