Pakistan Yemen Conflict: પાકિસ્તાનની સેનાએ પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં હવાઈ તાકાતનો ઉપયોગ કર્યો હોવાના અહેવાલોએ પ્રાદેશિક રાજકારણમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. અહેવાલો અનુસાર, પાકિસ્તાન વાયુસેનાનાં લડાકુ વિમાનોએ સાઉદી અરેબિયા અને યમન વચ્ચેના સરહદી વિસ્તારમાં હૂતી બળવાખોરોની આગેકૂચ સામે હુમલા કર્યા હતા. આ પગલાંથી પાકિસ્તાનના ફીલ્ડ માર્શલ આસિમ મુનીરની ભૂમિકા ચર્ચામાં આવી છે. પાકિસ્તાની સૈનિકો તાજેતરમાં થયેલા મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર હેઠળ સાઉદી અરેબિયામાં તહેનાત છે અને ત્યાં JF-17 લડાકુ વિમાનોની એક સ્ક્વોડ્રન પણ કાર્યરત હોવાનો અંદાજ છે. જોકે, આ લશ્કરી કાર્યવાહી અંગેની વિગતો સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવી જરૂરી છે.
આ કરારમાં સામેલ ત્રીજા દેશ તુર્કીના સૈનિકો અથવા સૈન્ય સાધનો સાઉદી અરેબિયામાં તહેનાત હોવાની કોઈ માહિતી સામે આવી નથી. આ દરમિયાન પાકિસ્તાનની નેશનલ એસેમ્બલીની મંજૂરી વિના સૈનિકો અને હવાઈ તાકાત તહેનાત કરવાના નિર્ણયને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે.
બંધારણીય ફેરફારો બાદ મુનીર પાસે સૈન્યનું કેન્દ્રિત નિયંત્રણ
પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ સૈદ્ધાંતિક રીતે સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર છે, પરંતુ નવેમ્બર 2025માં થયેલા બંધારણીય ફેરફારો બાદ આસિમ મુનીરની સૈન્ય વ્યવસ્થામાં ભૂમિકા વધુ કેન્દ્રિત બની હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. 27મા બંધારણીય સુધારા હેઠળ ચીફ ઑફ ડિફેન્સ ફોર્સિસનું પદ બનાવવામાં આવ્યું હતું અને જોઈન્ટ ચીફ્સ ઑફ સ્ટાફના અગાઉના પદને નાબૂદ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફેરફારને પગલે મુનીર ત્રણેય સેનાઓ પર વ્યાપક નિયંત્રણ ધરાવે છે.
યમનમાં હૂતી ઠેકાણાઓ સામે પાકિસ્તાની હવાઈ તાકાતના ઉપયોગના અહેવાલોએ મુનીરની સરખામણી ભૂતપૂર્વ સૈન્ય શાસક જનરલ જિયા-ઉલ-હક સાથે શરૂ કરી છે. લગભગ છ દાયકા પહેલાં જિયા-ઉલ-હક, જેઓ તે સમયે બ્રિગેડિયર હતા, જોર્ડનમાં પેલેસ્ટિનિયન બળવાને દબાવવાની કાર્યવાહીમાં સામેલ થયા હતા. જોકે, બંને અધિકારીઓની પરિસ્થિતિઓ અને ભૂમિકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત છે.
જિયા-ઉલ-હક અને જોર્ડનના બ્લેક સપ્ટેમ્બરનો ઇતિહાસ
સપ્ટેમ્બર 1970માં જોર્ડનમાં થયેલી બ્લેક સપ્ટેમ્બર તરીકે ઓળખાતી હિંસક ઘટનાઓ દરમિયાન બ્રિગેડિયર જિયા-ઉલ-હક સૈન્ય સલાહકાર તરીકે ત્યાં તહેનાત હતા. તેમના ત્રણ વર્ષના કાર્યકાળના અંતિમ તબક્કામાં આ ઘટના બની હતી. જોર્ડનથી પરત ફરતી વખતે તેઓ ‘વિસામ અલ-ઇસ્તિકલાલ’ નામનો ચંદ્રક લઈને આવ્યા હતા, જેનો અર્થ આશરે ‘સ્વતંત્રતાનો ચંદ્રક’ થાય છે.
તેમને આપવામાં આવેલી જવાબદારીઓ સલાહકારની ભૂમિકાથી આગળ વધી હોવાના દાવા થયા હતા. આ કાર્યવાહીને કારણે તેમને પેલેસ્ટિનિયનોના દમન સાથે જોડાયેલી કઠોર ઉપાધિઓ પણ આપવામાં આવી હતી. કેટલાક વિશ્લેષણોમાં એવો મત વ્યક્ત થયો છે કે જોર્ડનમાં તેમના અનુભવથી તેમની સૈન્ય કારકિર્દીને લાભ થયો હશે. 1976માં તેમને ચીફ ઑફ આર્મી સ્ટાફ બનાવવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ અનેક વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પાછળ છોડીને આ પદે પહોંચ્યા હતા.
મુનીર માટે હવે પાકિસ્તાનના સૈન્ય માળખામાં આગળનું કોઈ મોટું પદ ઉપલબ્ધ નથી. તેમ છતાં, પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં સૈન્યને સક્રિય ભૂમિકામાં મૂકવાથી પાકિસ્તાન માટે રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક પડકારો ઊભા થઈ શકે છે.
સાંપ્રદાયિક સંતુલન જાળવવું પાકિસ્તાન માટે પડકારરૂપ
સાઉદી અરેબિયા અને યમન વચ્ચેના સંઘર્ષમાં એક પક્ષની તરફેણમાં લશ્કરી કાર્યવાહી કરવાથી પાકિસ્તાનની આંતરિક એકતા પર શું અસર પડશે, તે મહત્ત્વનો સવાલ છે. પાકિસ્તાનમાં વિશ્વની સૌથી મોટી શિયા વસ્તીઓમાંની એક વસે છે અને શિયા સમુદાયના લોકો સશસ્ત્ર દળોમાં પણ સેવા આપે છે. તેથી પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષને માત્ર સાંપ્રદાયિક દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો પાકિસ્તાનની અંદર પણ સંવેદનશીલતા વધી શકે છે.
પાકિસ્તાની સેનામાં અત્યાર સુધી મોટા પાયે સાંપ્રદાયિક વિભાજનને કારણે એકમોની એકતા ખોરવાઈ હોવાના કિસ્સા સામાન્ય રીતે સામે આવ્યા નથી. સેનામાં વ્યાવસાયિક અભિગમને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. જોકે, સાઉદી અરેબિયામાં લાંબા સમયથી ચાલતી પાકિસ્તાની સૈનિકોની તહેનાતી દરમિયાન બંને દેશોના ધાર્મિક અને રાજકીય હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડ્યું છે.
1980ના દાયકાની તહેનાતીમાંથી મળેલો પાઠ
1980ના દાયકામાં જનરલ જિયા-ઉલ-હકના શાસન દરમિયાન સાઉદી અરેબિયામાં પાકિસ્તાની સૈનિકોની તહેનાતી મોટા પાયે કરવામાં આવી હતી. તે સમયે રિયાધે પાકિસ્તાનને સાઉદી ભૂમિ પર ફરજ બજાવતા શિયા અધિકારીઓ અને સૈનિકોને હટાવવાની માગ કરી હોવાના અહેવાલો હતા. પાકિસ્તાનની એક મજબૂત બખ્તરબંધ બ્રિગેડ પણ ત્યાં તહેનાત હતી.
જિયાએ આ માગણીને તાત્કાલિક સ્વીકારવાને બદલે પાકિસ્તાની સેનાના કોર કમાન્ડરો સમક્ષ મૂકી હતી. અનેક વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમની દલીલ હતી કે સૈનિકોને તેમના સંપ્રદાયના આધારે અલગ પાડવાથી સેનાની એકતા અને વિશ્વસનીયતાને નુકસાન થઈ શકે છે. સૈન્ય એકમોને સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ બટાલિયન અથવા સંગઠિત ટુકડીના સ્વરૂપમાં તહેનાત કરવામાં આવે છે, તેથી પસંદગીપૂર્વક સૈનિકોને દૂર કરવું મુશ્કેલ હતું.
તે સમયે પાકિસ્તાની બખ્તરબંધ બ્રિગેડ તબુકમાં તહેનાત હતી, જે સક્રિય લડાઈના વિસ્તારથી દૂર હતું. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં, જોકે, સૈન્યની ભૂમિકા પશ્ચિમ એશિયાના વધુ સંવેદનશીલ સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાય છે. આ તફાવત પાકિસ્તાની સેનાની કામગીરીને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે.
પાકિસ્તાની સેનાની વિદેશનીતિ અને નવો વ્યૂહાત્મક પ્રશ્ન
પાકિસ્તાની સેનાની વિદેશનીતિમાં પરંપરાગત રીતે ભારત, ચીન, પરમાણુ શસ્ત્રો અને આતંકવાદ જેવા મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આ વ્યૂહાત્મક અભિગમમાં સાંપ્રદાયિક સંતુલનનો પ્રશ્ન હંમેશાં મુખ્ય મુદ્દો રહ્યો નથી. જોકે, સરહદ પારના આતંકવાદ અને તેની પ્રાદેશિક અસરોને કારણે પાકિસ્તાનના વિવિધ સમુદાયો પર પડતી અસર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત થતી રહી છે.
હૂતી બળવાખોરો સામેની કાર્યવાહી માત્ર શિયા સમુદાય સાથે જોડાયેલા મુદ્દા તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી, કારણ કે યમનનો સંઘર્ષ રાજકીય, પ્રાદેશિક અને સુરક્ષા સંબંધિત અનેક પરિબળો ધરાવે છે. તેમ છતાં, પાકિસ્તાનની સૈન્ય દખલથી દેશની અંદર અને બહાર ધાર્મિક ઓળખને લઈને નવી ચર્ચા ઊભી થવાની શક્યતા છે.
આસિમ મુનીર માટે મુખ્ય પડકાર એ રહેશે કે સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંરક્ષણ સંબંધો જાળવતાં પાકિસ્તાનની સૈન્ય એકતા અને સ્વતંત્ર વ્યૂહાત્મક હિતોને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે. પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં વધુ ઊંડે ઊતરવાથી પાકિસ્તાનને સુરક્ષા અને રાજદ્વારી ક્ષેત્રે શું લાભ કે નુકસાન થશે, તે આવનારા સમયમાં સ્પષ્ટ થશે.
