વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં વારંવાર જવા છતાં અપેક્ષિત પરિણામ ન મળવાની નિરાશા વ્યક્ત કરી હતી. વકીલ અને સામાજિક કાર્યકર પ્રશાંત ભૂષણ પણ અગાઉ આરોપ લગાવી ચૂક્યા છે કે કેટલાક ન્યાયાધીશો સરકારના દબાણ હેઠળ નિર્ણયો આપી રહ્યા છે. તેમણે ન્યાયાધીશો અને તેમના સંબંધીઓની ગુપ્ત તપાસ દ્વારા દબાણ ઊભું કરાતું હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરી હતી. જોકે, આ ગંભીર આરોપોની પુષ્ટિ થઈ હોવાનો કોઈ આધાર અહીં ઉપલબ્ધ નથી. તેમ છતાં, કેટલાક ન્યાયિક નિર્ણયો અંગે નાગરિક સમાજમાં ઉઠતા સવાલો ન્યાયતંત્રની નિષ્પક્ષતા અંગે ચર્ચા જગાવે છે.
2018માં ચાર વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોએ વ્યક્ત કરી હતી ચિંતા12 જાન્યુઆરી, 2018ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના ચાર વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો—જસ્ટિસ જે. ચેલમેશ્વર, જસ્ટિસ રંજન ગોગોઈ, જસ્ટિસ મદન બી. લોકુર અને જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફે—પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજીને તત્કાલીન ચીફ જસ્ટિસ દીપક મિશ્રાની વહીવટી કામગીરી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટની કામગીરીમાં બધું બરાબર ચાલી રહ્યું નથી અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા જાળવવી લોકશાહી માટે જરૂરી છે. ચીફ જસ્ટિસને પત્ર લખવા અને રૂબરૂ મળવા છતાં સમસ્યાઓનો ઉકેલ ન આવતાં તેમણે જાહેરમાં પોતાની વાત રજૂ કરી હતી. આ ઘટના ન્યાયતંત્રની આંતરિક કામગીરી અને જવાબદારી અંગેની ચર્ચામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની હતી.
ન્યાય થવો જ નહીં, થતો દેખાવો પણ જોઈએ“ન્યાય માત્ર થવો જ નહીં, પરંતુ થતો દેખાવો પણ જોઈએ” એ ન્યાયના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાંનો એક છે. આ વિચારને ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્વીકાર્યો છે. 7 મે, 1997ના રોજ ન્યાયિક જીવનનાં મૂલ્યો અંગેના દસ્તાવેજમાં તેને સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.
ન્યાયતંત્રની ગરિમા જાળવવી જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી તેના નિર્ણયો અંગે તર્કસંગત ચર્ચા પણ છે. બંધારણીય સંસ્થાનું સન્માન કરવું અને તેના કોઈ નિર્ણય સાથે અસહમત રહેવું એકબીજાના વિરોધી નથી. પરંતુ જો કોઈ નિર્ણય સરકારની તરફેણમાં ઝૂકેલો દેખાય, તો તેની સમીક્ષા અને પ્રશ્નો ઉઠાવવાની તક લોકશાહીમાં હોવી જોઈએ.
SIR અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે સવાલોમતદાર યાદીઓની ખાસ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે SIR અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના વલણની ટીકા થઈ રહી છે. ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર થવાના મુદ્દે કોર્ટ વધુ કડક હસ્તક્ષેપ કરી શકી હોત કે નહીં, તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ, વિવિધ કારણોસર આશરે 13 કરોડ નામો મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડાની વ્યાપક ચકાસણી જરૂરી છે.
ચૂંટણી પંચની નિમણૂક પ્રક્રિયામાં ચીફ જસ્ટિસને પસંદગી સમિતિમાંથી દૂર કરીને કેબિનેટ મંત્રીને સામેલ કરવાના સરકારી નિર્ણય સામે પણ કોર્ટના પ્રારંભિક વલણ અંગે સવાલો થયા હતા. ટીકા કરનારાઓના મતે, ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા જાળવવા કોર્ટ વધુ અસરકારક ભૂમિકા ભજવી શકી હોત.
રાજકીય અને બંધારણીય વિવાદોમાં કોર્ટની ભૂમિકામહારાષ્ટ્રમાં શિવસેનાના આંતરિક વિવાદ બાદ ઉદ્ધવ ઠાકરેની સરકાર પડી અને એકનાથ શિંદેના નેતૃત્વમાં નવી સરકાર રચાઈ. આ પ્રકરણમાં ધારાસભ્યોની અયોગ્યતા અંગે નિર્ણય લેવામાં થયેલા વિલંબને લઈને ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા પર પ્રશ્નો ઊઠ્યા હતા.
આ ઉપરાંત, અનુચ્છેદ 370, નાગરિકતા સુધારા કાયદો (CAA), વક્ફ કાયદાની જોગવાઈઓ, જામીનના કેસો અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓમાં સુપ્રીમ કોર્ટના વલણની ટીકા થતી રહી છે. ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામ જેવા આરોપીઓને લાંબા સમય સુધી જામીન ન મળવા અંગે પણ ચર્ચા થઈ છે. બીજી તરફ, વિવિધ કેસોમાં કોર્ટના નિર્ણયોને કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને પુરાવાના આધારે સમજવા જરૂરી છે.
ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજના ગેરબંધારણીય ઠરાવ્યા બાદ રાજકીય પક્ષોને મળેલા નાણાં અંગે આગળ શું કાર્યવાહી થવી જોઈએ, તે મુદ્દે પણ સવાલો ઊઠ્યા હતા. અયોધ્યા વિવાદ, સબરીમાલા મંદિર પ્રવેશ, સમલૈંગિક લગ્ન અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો માટેની 10 ટકા અનામત જેવા કેસોમાં પણ કોર્ટના નિર્ણયો પર જુદા જુદા મત વ્યક્ત થયા છે.
ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા માટે જવાબદારી જરૂરીકોર્ટના તિરસ્કાર સંબંધિત કાયદાનો હેતુ ન્યાયપ્રક્રિયામાં અવરોધ અટકાવવાનો અને અદાલતની સત્તા જાળવવાનો છે. જોકે, કાયદાની મર્યાદામાં રહીને ન્યાયિક નિર્ણયોનું નિષ્પક્ષ વિશ્લેષણ કરવું અને જનહિતમાં સવાલો ઉઠાવવા એ લોકશાહીનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ બંધારણનું રક્ષણ કરતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. તેથી તેની નિષ્પક્ષતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગેની ચર્ચાને માત્ર અપમાન તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. અંતે, ન્યાયતંત્રમાં જનતાનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે નિર્ણયો કાયદા અને બંધારણની કસોટી પર ખરા ઊતરે એટલું જ નહીં, પરંતુ તેમની નિષ્પક્ષતા અંગે પણ વિશ્વાસ પેદા થાય તે જરૂરી છે.
