Problems in Maternity Benefit Gujarat: ગુજરાતમાં ગર્ભવતી મહિલાઓ અને માતાઓ માટેની બે મહત્વપૂર્ણ સરકારી યોજનાઓ, પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY) અને જનની સુરક્ષા યોજના (JSY)નો લાભ મેળવવામાં અનેક મહિલાઓને મુશ્કેલીઓ પડી રહી છે. આધાર કાર્ડ, બેંક ખાતાં, દસ્તાવેજોમાં નામની વિસંગતતા અને ઑનલાઇન પ્રક્રિયામાં આવતી ટેકનિકલ ખામીઓને કારણે પાત્ર મહિલાઓ સહાયથી વંચિત રહી જાય છે. ગુજરાતના નવ જિલ્લાઓમાં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં આ સમસ્યાઓ સામે આવી છે.
રાઇટ ટુ ફૂડ કેમ્પેઇનની ગુજરાત શાખા, અન્ન સુરક્ષા અધિકાર અભિયાન-ગુજરાત દ્વારા જૂન અને જુલાઈ 2026 દરમિયાન આ સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં 28 આશા કાર્યકરો, સહાયક નર્સ દાયણો (ANM) અને આંગણવાડી કાર્યકરો સાથે વાતચીત કરવામાં આવી હતી. સર્વેક્ષણમાં દાહોદ, પંચમહાલ, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, મોરબી, ભાવનગર, વડોદરા, સુરેન્દ્રનગર અને પાટણ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થયો હતો. આ પૈકી ચાર જિલ્લાઓ આદિવાસી વિસ્તારોમાં આવેલા છે.
અભિયાનનાં સેજલ દાંડેએ જણાવ્યું હતું કે મહિલાઓને યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે આધાર કાર્ડ, બેંક ખાતાં અને જરૂરી દસ્તાવેજોને લગતી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. દસ્તાવેજોમાં નામ અલગ હોવું અને જરૂરી કાગળો એકત્ર કરવામાં મુશ્કેલી પડવી પણ મોટાં કારણો છે. આ ઉપરાંત, મહિલાઓને મદદ કરતા પાયાના સ્તરના કાર્યકરોને પણ પ્રોત્સાહક રકમ સમયસર મળતી નથી અથવા કેટલીક વખત ચુકવણી થતી જ નથી.
આધાર કાર્ડ અને બેંક ખાતાંની સમસ્યાઓ મુખ્ય અવરોધ
સર્વેક્ષણમાં સામેલ 28 કાર્યકરોમાંથી 13 એટલે કે 46 ટકા લોકોએ આધાર કાર્ડ ન હોવું અથવા જૂનું થઈ જવું મુખ્ય સમસ્યા ગણાવી હતી. જ્યારે 12-12 કાર્યકરો એટલે કે 43 ટકાએ બેંક ખાતાંની મુશ્કેલીઓ, જરૂરી દસ્તાવેજોની અછત અને અલગ-અલગ રેકોર્ડમાં નામનો મેળ ન બેસવા જેવી સમસ્યાઓ જણાવી હતી.
ઑનલાઇન અરજી કરતી વખતે OTP ન આવવો અથવા કામ ન કરવો, નબળું ઇન્ટરનેટ, સર્વર બંધ થઈ જવું અને પોર્ટલમાં ટેકનિકલ ખામીઓ પણ અડચણરૂપ બને છે. દસ કાર્યકરોએ જણાવ્યું હતું કે પરિવારોમાં યોજનાઓ અંગે પૂરતી જાણકારી ન હોવાથી પણ મહિલાઓ લાભ મેળવી શકતી નથી. સાત કાર્યકરોએ સ્થળાંતરને કારણે અરજીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં મુશ્કેલી પડતી હોવાનું જણાવ્યું હતું.
અરજી ભરવાની પ્રક્રિયા સરળ હોવા છતાં અરજીઓ નકારાય છે
સર્વેક્ષણમાં અરજીની પ્રક્રિયા અંગે મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. 13 કાર્યકરો એટલે કે 46.4 ટકાએ PMMVYનું અરજીપત્ર ભરવું સરળ ગણાવ્યું હતું, જ્યારે નવ કાર્યકરો એટલે કે 32.1 ટકાએ તેને મુશ્કેલ ગણાવ્યું હતું.
સમગ્ર ઑનલાઇન પ્રક્રિયાને 16 કાર્યકરોએ એટલે કે 57 ટકાએ સરળ અથવા ખૂબ સરળ ગણાવી હતી. બીજી તરફ, 12 કાર્યકરો એટલે કે 43 ટકાએ તેને મુશ્કેલ અથવા ખૂબ મુશ્કેલ ગણાવી હતી. 81 ટકા કાર્યકરોએ જણાવ્યું હતું કે એક અરજી ભરવામાં એક કલાકથી ઓછો સમય લાગે છે.
પરંતુ અરજી ઝડપથી ભરાઈ જવાથી તેને મંજૂરી મળી જવાની ખાતરી રહેતી નથી. 13 કાર્યકરોએ જણાવ્યું હતું કે દર મહિને તેમની એકથી બે અરજીઓ નકારવામાં આવે છે. પાંચ કાર્યકરોની દર મહિને ત્રણથી પાંચ અરજીઓ નકારાતી હતી, જ્યારે એક કાર્યકરે પાંચથી વધુ અરજીઓ નકારાતી હોવાનું જણાવ્યું હતું. આઠ કાર્યકરોએ કહ્યું હતું કે તેમની કોઈ અરજી નકારવામાં આવી નથી.
આરોગ્ય કાર્યકરો પર કામનો બોજ
સર્વેક્ષણમાં મોટા ભાગના કાર્યકરો દર મહિને છથી દસ ગર્ભવતી મહિલાઓને સહાય કરતા હતા. છ કાર્યકરો એટલે કે 21.4 ટકા 11થી 20 મહિલાઓને મદદ કરતા હતા, જ્યારે પાંચ કાર્યકરો એટલે કે 17.8 ટકા 20થી વધુ મહિલાઓને સહાય આપતા હતા. ત્રણ કાર્યકરો એટલે કે 10.7 ટકા દર મહિને પાંચથી ઓછી મહિલાઓ સાથે કામ કરતા હતા.
કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, ગુજરાતમાં માતૃ મૃત્યુદર 2019-21 દરમિયાન 53, 2020-22 દરમિયાન 55 અને 2021-23 દરમિયાન 51 નોંધાયો હતો. માતૃ મૃત્યુદર એટલે દર એક લાખ જીવંત જન્મ સામે માતાના મૃત્યુની સંખ્યા.
યોજનાઓમાં સુધારા અને પોષણ સેવાઓના વિસ્તરણની માંગ
અન્ન સુરક્ષા અધિકાર અભિયાન-ગુજરાતે દસ્તાવેજો સંબંધિત અવરોધો દૂર કરવા, યોજનાઓ અંગે પરિવારોમાં જાગૃતિ વધારવા, અરજી નકારવાના કારણોમાં પારદર્શિતા લાવવા અને કાર્યકરોને પ્રોત્સાહક રકમ સમયસર ચૂકવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. આંગણવાડી કેન્દ્રોને પૂરતું ભંડોળ, જરૂરી સુવિધાઓ અને પૂરતા કર્મચારીઓ આપવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
અભિયાને PM પોષણ યોજનાનો વિસ્તાર ગુજરાતની તમામ માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓ સુધી કરવાની માંગ કરી છે. અગાઉ મધ્યાહન ભોજન યોજના તરીકે ઓળખાતી આ યોજનાની સાથે તમામ આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં પૂરક પોષણ આહાર હેઠળ ઈંડાં અને દૂધ ઉપલબ્ધ કરાવવાની પણ માગણી છે. શાળાના ભોજનમાં ઈંડાં સામેલ કરવાનો મુદ્દો ગુજરાતમાં લાંબા સમયથી ચર્ચાસ્પદ રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત, સંકલિત બાળ વિકાસ સેવા (ICDS)ને મજબૂત બનાવવા, દૂરના વિસ્તારોમાં નવા આંગણવાડી કેન્દ્રો શરૂ કરવા અને આંગણવાડી કાર્યકરો તથા તેડાગરોને નિયમિત કર્મચારીનો દરજ્જો આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે. તેમના માટે યોગ્ય વેતન અને રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓ જેવી સામાજિક સુરક્ષાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની પણ જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
સર્વેક્ષણનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે માત્ર સરકારી યોજનાઓ શરૂ કરવી કે અરજીની પ્રક્રિયા ઑનલાઇન કરવી પૂરતું નથી. પાત્ર મહિલાઓને સમયસર સહાય મળે તે માટે દસ્તાવેજી અને ટેકનિકલ અડચણો દૂર કરવી તથા અમલીકરણની વ્યવસ્થા વધુ અસરકારક બનાવવી જરૂરી છે.
