RSS Mohan Bhagwat: રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના વડા મોહન ભાગવતે તાજેતરમાં દાવો કર્યો હતો કે પશ્ચિમી દેશોની “આસુરી શક્તિઓ” ભારતને અસ્થિર કરીને અહીં પોતાના લોકોને સત્તા પર બેસાડવા માગે છે. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના નેતાઓએ પણ તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનોને વિદેશી શક્તિઓ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ નિવેદનોને કારણે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ, નાગરિક અધિકારો અને સરકારની ટીકા કરનારાઓને દેશવિરોધી ગણાવવાની રાજનીતિ અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે આરોપ મૂક્યો કે યુવાનોને “અરાજકતાની રાજનીતિનાં મહોરાં” બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. BJP પ્રવક્તા સુધાંશુ ત્રિવેદીએ વિપક્ષ પર વિદેશી શક્તિઓ સાથે મળીને સત્તા પરિવર્તન એટલે કે ‘રેજીમ ચેન્જ’ની ભાષા બોલવાનો આરોપ મૂક્યો. BJP અધ્યક્ષ નિતિન નવીને રાહુલ ગાંધીને “વિદેશી ટૂલકિટ ગેંગનાં મહોરાં” ગણાવ્યા.
આ દરમિયાન વિરોધ પ્રદર્શનો સામે પોલીસ દ્વારા લાઠીચાર્જ, ટિયર ગેસ અને મોટા પાયે અટકાયત જેવી કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. 11 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટે શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર સભામાં ભાગ લેનારાઓની અટકાયત કાયદેસરની પ્રક્રિયા મુજબ જ થવી જોઈએ એવો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે દિલ્હીમાં મેટ્રો, ટ્રેન અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો આદેશ પણ આપ્યો હતો. CJPનાં અગાઉનાં પ્રદર્શનોમાં વિદેશી ભંડોળ અંગે પૂછવામાં આવતાં વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું હતું કે તેની પાસે જાહેર કરવા માટે કોઈ માહિતી નથી.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન પણ વિરોધીઓને ‘અરાજકતાવાદી’ ગણાવાતા
વિરોધીઓને અરાજકતાવાદી અને વિદેશી શક્તિઓના સાધન ગણાવવાની પદ્ધતિ નવી નથી. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન પણ સ્વતંત્રતા આંદોલનને દબાવવા માટે આવા જ આરોપોનો ઉપયોગ થતો હતો.
ફેબ્રુઆરી 1922માં બ્રિટિશ સરકારના મંત્રી એડવિન મોન્ટેગ્યુએ મહાત્મા ગાંધીના અસહકાર અને સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલનોની ટીકા કરતાં તેમના હેતુઓ અને પદ્ધતિઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે ગાંધીના આંદોલનને જોખમી ગણાવ્યું હતું અને સરકારને તેમના વિરોધમાં સમજદાર તથા વફાદાર ભારતીયોનો ટેકો મેળવવાનો અધિકાર હોવાનું કહ્યું હતું.
1919ના રૉલેટ ઍક્ટે બ્રિટિશ સરકારને કેટલાક કિસ્સાઓમાં કેસ ચલાવ્યા વિના લોકોને બે વર્ષ સુધી જેલમાં રાખવાની સત્તા આપી હતી. ભારતીય નેતાઓએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. મહંમદ અલી જિન્ના, મદન મોહન માલવિયા અને મઝહર-ઉલ-હકે આ કાયદાના વિરોધમાં ઇમ્પિરિયલ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલમાંથી રાજીનામાં આપ્યાં હતાં. ત્યારબાદ ગાંધીના દેશવ્યાપી સત્યાગ્રહને વેગ મળ્યો હતો.
1920માં બ્રિટિશ સરકારે અસહકાર આંદોલનને વિદેશી આક્રમણ અને આંતરિક અરાજકતાના જોખમ સાથે જોડ્યું હતું. 1931માં બંગાળના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર લૉર્ડ ઝેટલેન્ડે પણ સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલનથી દેશમાં અરાજકતા ફેલાવાની ચેતવણી આપી હતી. ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન બ્રિટિશ મંત્રી લિયોપોલ્ડ એમરીએ ગાંધીને “તોડફોડ કરનાર” ગણાવ્યા હતા.
જોકે, ઑક્ટોબર 1942માં ડ્યુક ઑફ ડેવોનશાયરે હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સમાં સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતમાં દુશ્મનના રાજકીય પ્રભાવનો કોઈ સીધો પુરાવો નહોતો.
જલિયાંવાલા બાગથી માર્ટિન લ્યુથર કિંગ સુધી
વિરોધને બળવો ગણાવવાના ગંભીર પરિણામો પણ જોવા મળ્યા હતા. 1919માં પંજાબના અધિકારીઓએ વિરોધ પ્રદર્શનોને બળવાની સ્થિતિ તરીકે રજૂ કર્યા હતા. ત્યારબાદ બ્રિગેડિયર જનરલ રેજિનાલ્ડ ડાયરે જલિયાંવાલા બાગમાં એકત્ર થયેલા લોકો પર ગોળીબાર કર્યો હતો. પાછળથી હન્ટર સમિતિને આ કથિત કાવતરાને સમર્થન આપતા પુરાવા મળ્યા નહોતા.
અમેરિકામાં પણ નાગરિક અધિકાર કાર્યકર માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયરને વિરોધ અને બહિષ્કારના આંદોલનોને કારણે નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. 1963માં તેમના ઐતિહાસિક “મારું એક સ્વપ્ન છે” ભાષણના બે દિવસ પછી FBI અધિકારી વિલિયમ સુલિવને તેમને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જોખમી ગણાવવાની ભલામણ કરી હતી. 1976માં અમેરિકી સેનેટની સમિતિએ શોધી કાઢ્યું હતું કે FBIએ કિંગને રાજકીય રીતે નિષ્ક્રિય બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમના નજીકના સલાહકાર પર સામ્યવાદી પક્ષનો પ્રભાવ હોવાના આરોપને સમર્થન આપતા પુરાવા નહોતા.
આજના ભારતમાં વિરોધ અને લોકશાહી અધિકારોનો સવાલ
ખેડૂતો, વિદ્યાર્થીઓ અને મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરતા નાગરિકોના વિરોધ દરમિયાન પણ વિદેશી હાથ અને અરાજકતાના આરોપો સામે આવ્યા છે. 2021માં ખેડૂતોને ખાલિસ્તાની ગણાવવાના આરોપો બાદ સરકારે વિવાદાસ્પદ કૃષિ કાયદાઓ પાછા ખેંચ્યા હતા.
આ તમામ ઉદાહરણો વચ્ચે મુખ્ય સવાલ એ છે કે સરકારની ટીકા કરનારાઓને વિદેશી શક્તિઓ સાથે જોડતાં પહેલાં વિશ્વસનીય પુરાવા રજૂ કરવામાં આવે છે કે નહીં. લોકશાહીમાં શાંતિપૂર્ણ વિરોધનો અધિકાર અને કાયદેસરની કાર્યવાહી બંનેનું મહત્ત્વ છે. વિરોધને દેશવિરોધી ગણાવી દેવાને બદલે આરોપોની તપાસ, પુરાવાની પારદર્શિતા અને નાગરિક અધિકારોનું રક્ષણ લોકશાહી વ્યવસ્થાની કસોટી બને છે.
