Uttar Pradesh Poverty: ઉત્તર પ્રદેશમાં છેલ્લા એક દાયકામાં ગરીબી ઘટાડવા માટે નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે, પરંતુ રાજ્યની માથાદીઠ આવક હજુ પણ રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી ઘણી પાછળ છે. નીતિ આયોગના અંદાજ મુજબ, 2013-14થી 2022-23 દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશમાં 5.94 કરોડ લોકો બહુપરીમાણીય ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા હતા. આ સંખ્યા દેશનાં તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે. તેમ છતાં, રાજ્યની માથાદીઠ આવક રાષ્ટ્રીય સરેરાશના લગભગ અડધા સ્તરે છે.
દેશની દર છમાંથી એક વ્યક્તિ ઉત્તર પ્રદેશમાં રહે છે. તેથી 2047 સુધીમાં ભારતને વિકસિત દેશ બનાવવાના લક્ષ્ય માટે રાજ્યનો આર્થિક વિકાસ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગરીબી ઘટાડવાની સાથે લોકોની આવક, રોજગાર અને ઉત્પાદકતા વધારવી હવે મુખ્ય પડકાર છે.
સરકારી યોજનાઓથી જીવનધોરણમાં સુધારો
બહુપરીમાણીય ગરીબીમાં આવક ઉપરાંત પોષણ, શિક્ષણ, સ્વચ્છતા અને રસોઈના બળતણ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. અમર્ત્ય સેનના વિચાર મુજબ, ગરીબી માત્ર ઓછી આવક નહીં, પરંતુ જરૂરી સુવિધાઓ અને ક્ષમતાઓનો અભાવ પણ છે. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીનાં સબીના અલકાયર અને જેમ્સ ફોસ્ટરે આ અભિગમના આધારે બહુપરીમાણીય ગરીબી સૂચકાંક વિકસાવ્યો હતો.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ગરીબીનો દર 2005-06માં 69.5 ટકા હતો, જે 2019-21માં ઘટીને 22.9 ટકા થયો હતો. આ સમયગાળામાં રાજ્ય અને દેશના ગરીબી દર વચ્ચેનો તફાવત 14.2 ટકાના બિંદુઓથી ઘટીને 8 ટકાના બિંદુઓ થયો હતો.
સ્વચ્છ ભારત મિશન, પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જ્વલા યોજના અને પોષણ અભિયાન જેવી યોજનાઓએ જીવનધોરણ સુધારવામાં મદદ કરી છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ અમર્ત્ય સેન અને જીન ડ્રેઝે પણ સરકારી સહાયથી લોકોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની ભૂમિકાને મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાવી છે.
જોકે, રાષ્ટ્રીય ગરીબી દરની સરખામણીમાં ઉત્તર પ્રદેશનો ગરીબી દર 2005-06માં લગભગ 1.3 ગણો હતો, જે 2019-21માં વધીને લગભગ 1.5 ગણો થયો હતો. આ દર્શાવે છે કે અન્ય કેટલાક વિસ્તારોમાં ગરીબી વધુ ઝડપથી ઘટી હતી.
બાળકોના પોષણમાં મિશ્ર પરિણામો
NFHS-6ના ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશમાં બાળકોની ઉંમરની સરખામણીમાં ઓછી ઊંચાઈ હોવાનો દર 39.7 ટકાથી ઘટીને 31.5 ટકા થયો છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ દર 35.5 ટકાથી ઘટીને 29.3 ટકા થયો હતો.
પરંતુ બાળકોનું અત્યંત દુબળું હોવાનો દર 17.3 ટકાથી વધીને 19.2 ટકા થયો છે. ઓછા વજનવાળાં બાળકોનું પ્રમાણ પણ 32.1 ટકાથી વધીને 34.5 ટકા થયું છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ બંને આંકડામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો.
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારી સહાયથી કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સુધારો થયો હોવા છતાં પોષણની સમસ્યાઓ દૂર કરવા માટે પરિવારોની આવક અને આહારની ગુણવત્તા સુધારવી જરૂરી છે.
માથાદીઠ આવકમાં અંતર યથાવત્
ભારતીય રિઝર્વ બેંકના આંકડા મુજબ, 2011-12માં ઉત્તર પ્રદેશની માથાદીઠ આવક દેશની સરેરાશના 51.4 ટકા જેટલી હતી. ત્યારપછીના દાયકામાં આ પ્રમાણ 50થી 52 ટકાની વચ્ચે રહ્યું. મહામારીના વર્ષમાં તે ઘટીને 49.9 ટકા થયું હતું, પરંતુ છેલ્લાં બે વર્ષમાં વધીને 53.5 ટકા થયું.
2025-26માં રાજ્યની અંદાજિત માથાદીઠ આવક ₹1.2 લાખ ગણવામાં આવે તો તે રાષ્ટ્રીય સરેરાશના લગભગ 55 ટકા જેટલી થઈ શકે છે. જોકે, માથાદીઠ આવકનો વાસ્તવિક તફાવત વધીને ₹95,480 થયો છે.
અર્થશાસ્ત્રી ડબ્લ્યુ. આર્થર લૂઇસના આર્થિક વિકાસના સિદ્ધાંત મુજબ, આવકમાં લાંબા ગાળાનો વધારો કરવા માટે કામદારોને ઓછી ઉત્પાદકતાવાળી ખેતીમાંથી વધુ ઉત્પાદકતાવાળા ઉદ્યોગ અને સેવા ક્ષેત્રોમાં ખસેડવા જરૂરી છે.
ખેતી પર નિર્ભરતા અને મહિલાઓની ઓછી ભાગીદારી
ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર 2025ના પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશમાં 50.3 ટકા કામદારો ખેતી સાથે સંકળાયેલા હતા, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 43.2 ટકા હતી. સેવા ક્ષેત્રમાં રાજ્યના 26.8 ટકા લોકો કામ કરતા હતા, જ્યારે દેશમાં આ પ્રમાણ 32.8 ટકા હતું. રાજ્યના અર્થતંત્રમાં ખેતીનો હિસ્સો 2017-18ના 24 ટકાથી વધીને 2024-25માં 24.9 ટકા થયો હતો.
મહિલાઓની રોજગાર ક્ષેત્રે ભાગીદારી પણ ચિંતાનો વિષય છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં 15 વર્ષથી વધુ ઉંમરની માત્ર 24 ટકા મહિલાઓ રોજગાર કરતી હતી અથવા કામ શોધતી હતી, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ પ્રમાણ 34.9 ટકા હતું. શહેરી ઉત્તર પ્રદેશમાં આ દર માત્ર 14.7 ટકા હતો.
અર્થશાસ્ત્રી ક્લાઉડિયા ગોલ્ડિનના સંશોધન મુજબ, ખેતી આધારિત અર્થતંત્રમાંથી આધુનિક ક્ષેત્રો તરફના પરિવર્તન દરમિયાન મહિલાઓની રોજગાર ભાગીદારી શરૂઆતમાં ઘટી શકે છે. શિક્ષણ અને યોગ્ય નોકરીઓની તકો વધે ત્યારે તેમાં ફરી વધારો થઈ શકે છે.
આર્થિક વિકાસ માટે પાંચ મહત્ત્વપૂર્ણ પગલાં
ઉત્તર પ્રદેશમાં ગરીબી ઘટાડવાની સિદ્ધિઓને લાંબા ગાળાની સમૃદ્ધિમાં ફેરવવા માટે પાંચ બાબતો મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પ્રથમ, બાળકોના પોષણ અને શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવી. બીજું, સુરક્ષિત પરિવહન, બાળ સંભાળ અને મહિલાઓ માટે યોગ્ય રોજગારની તકો વધારવી. ત્રીજું, કાપડ, ચામડું, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો દ્વારા સ્થાનિક રોજગાર ઊભો કરવો.
ચોથું, નાના અને મધ્યમ શહેરોમાં માળખાગત સુવિધાઓ તથા ઉદ્યોગોમાં રોકાણ વધારવું. અંદાજ મુજબ, 2046 સુધીમાં ઉત્તર પ્રદેશની 35.8 ટકા વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતી હશે. પાંચમું, ગરીબી અને રોજગાર સંબંધિત વિશ્વસનીય આંકડા સમયસર જાહેર કરવા.
ઉત્તર પ્રદેશે સરકારી યોજનાઓ દ્વારા લોકોના જીવનધોરણમાં સુધારો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે. હવે રાજ્ય માટે મુખ્ય પડકાર આ સુધારાઓને વધુ આવક, ઉત્પાદક રોજગાર અને આર્થિક આત્મનિર્ભરતામાં ફેરવવાનો છે. ભારતના 2047ના વિકસિત રાષ્ટ્રના લક્ષ્ય માટે આ પરિવર્તન નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
