SC on Medicine Prices Regulation: દવાઓના મહત્તમ છૂટક ભાવ (MRP) અને વિતરકોને મળતી કિંમત વચ્ચેના મોટા તફાવતને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારની કામગીરી સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. 27 ઑક્ટોબરે જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની ખંડપીઠે પૂછ્યું કે દવાઓના ભાવમાં 300થી 400 ટકા કે તેનાથી પણ વધુ તફાવતને કઈ રીતે યોગ્ય ઠેરવી શકાય. અદાલતે રાષ્ટ્રીય ઔષધિ કિંમત નિર્ધારણ સત્તામંડળ (NPPA)ની ભૂમિકા પર પણ સવાલ ઉઠાવતાં દવાઓના ભાવ પર અસરકારક નિયંત્રણની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.
₹15ની દવાનો MRP ₹250 કેમ?
સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે ઉદાહરણ આપ્યું કે જે દવાની કિંમત છૂટક વિક્રેતા માટે ₹15 છે, તેનો મહત્તમ છૂટક ભાવ ₹250 રાખવામાં આવ્યો છે. અદાલતે સરકારને પૂછ્યું કે આવા મોટા તફાવતને યોગ્ય ઠેરવવા માટે તેની પાસે શું દલીલ છે.
ખંડપીઠે કહ્યું કે સમગ્ર વ્યવસ્થા દવા ઉત્પાદકોના હિતમાં કામ કરતી હોય તેવું જણાય છે. દર્દીઓને દવાની જરૂર હોય ત્યારે તેમની પાસે ભાવતાલ કરવાની શક્તિ હોતી નથી અને તેમણે નક્કી કરેલી કિંમત ચૂકવવી પડે છે. અદાલતે સવાલ કર્યો કે શું દવા ઉત્પાદકોને મનસ્વી રીતે ભાવ નક્કી કરવાની છૂટ આપી શકાય.
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ જણાવ્યું કે સરકારની નીતિ સમગ્ર વ્યવસ્થા પર અતિશય નિયંત્રણ લાદવાની નથી. તેમણે એવો દાવો પણ રજૂ કર્યો કે ભારતમાં દવાઓના ભાવ વિશ્વના ઘણા દેશોની સરખામણીએ ઓછા છે. જોકે, ખંડપીઠે ભાવમાં રહેલા મોટા તફાવત અંગે સ્પષ્ટતા માગી હતી.
કેન્સરની દવાઓના માર્જિન પર 30%ની મર્યાદા
કેન્દ્ર સરકારે અદાલતને જણાવ્યું કે કેન્સરવિરોધી દવાઓ પરના વેપારી માર્જિનને MRPના 30 ટકા સુધી મર્યાદિત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. તેના જવાબમાં ખંડપીઠે પૂછ્યું કે તમામ દવાઓ માટે એકસરખું 16 ટકા વેપારી માર્જિન નક્કી કરવાનું કેમ શક્ય નથી.
અદાલતે એ પણ સવાલ કર્યો કે કેન્સરની દવાઓ પર માર્જિન મર્યાદિત કરવા માટે સરકારને આટલો સમય કેમ લાગ્યો. ખંડપીઠે ટિપ્પણી કરી કે અદાલતે સવાલો ઉઠાવ્યા પછી જ સરકાર આ પગલું લેવા આગળ આવી છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્સરવિરોધી દવાઓ પરના વેપારી માર્જિનને 30 ટકા સુધી મર્યાદિત કરવાથી દર્દીઓને દર વર્ષે આશરે ₹2,500 કરોડની બચત થવાની અપેક્ષા છે.
₹1.30 લાખના ઇન્જેક્શનનો ઉલ્લેખ
સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે એક મેડિકલ વિતરકની પત્નીની કેન્સરની સારવારનો કિસ્સો ટાંક્યો હતો. અદાલતના જણાવ્યા અનુસાર, હોસ્પિટલમાં એક ઇન્જેક્શન માટે ₹1.30 લાખ વસૂલવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે એ જ ઇન્જેક્શન વિતરકને ₹11,000માં મળતું હતું.
અદાલતે આ ઉદાહરણના આધારે દવાઓના ભાવમાં આટલો મોટો તફાવત કેમ રહે છે અને વધારાની રકમ ક્યાં જાય છે તે અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. સામાન્ય લોકોને સસ્તી દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાની જવાબદારી ધરાવતી NPPA પાસેથી અપેક્ષિત લાભ મળવાની સ્થિતિ અંગે પણ ખંડપીઠે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
NPPAની રચના દવાઓના ભાવનું નિયમન કરવા અને આવશ્યક દવાઓ પોષણક્ષમ કિંમતે ઉપલબ્ધ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કરવામાં આવી હતી.
વેપાર કરતાં દર્દીઓનાં હિત મહત્ત્વનાં
કેન્દ્ર સરકારના વકીલે દવા ઉદ્યોગના વિકાસ અને ભાવ નિયંત્રણ માટે સંતુલિત અભિગમની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેના જવાબમાં ખંડપીઠે કહ્યું કે વેપાર અને આર્થિક નીતિના હિતોને દર્દીઓના જીવન કરતાં ઉપર રાખી શકાય નહીં.
અદાલતે કહ્યું કે દર્દીઓની સારવાર અને જીવનનો પ્રશ્ન હોય ત્યારે માત્ર મૂડીવાદી દૃષ્ટિકોણથી વિચારવું યોગ્ય નથી. ખંડપીઠે તમામ દવાઓને જેનરિક દવાઓ તરીકે ઉપલબ્ધ કરાવવાની દિશામાં પણ ભાર મૂક્યો હતો.
અગાઉ પણ સરકારના જવાબ સામે અસંતોષ
12 ઑક્ટોબરની સુનાવણીમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્સરની દવાઓના વેપારી માર્જિનને 30 ટકા સુધી મર્યાદિત કરવા અંગે કેન્દ્ર સરકારના જવાબને ભાગ્યે જ સંતોષકારક ગણાવ્યો હતો. તે સમયે અદાલતે અન્ય દવાઓના વેપારી માર્જિન પર પણ મર્યાદા નક્કી કરવાની શક્યતા અંગે સવાલ કર્યો હતો.
અદાલતે સેલાઇન ડ્રિપનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું હતું. એક ડ્રિપની બજાર કિંમત ₹270 હોવા સામે તેની વાસ્તવિક કિંમત માત્ર ₹11 હોવાનું જણાવીને ભાવના તફાવત અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
દવાઓના ભાવ નિયંત્રણ માટે કડક પગલાંની માગ
સુપ્રીમ કોર્ટમાં આવેલી એક અરજીમાં આવશ્યક દવાઓના ભાવમાં અયોગ્ય વધારો અટકાવવા અને દવાઓનું ઉત્પાદન તથા વેચાણ વધુ પોષણક્ષમ બનાવવા માટે નિર્દેશ આપવાની માગ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં ઔષધિ કિંમત નિયંત્રણ આદેશ, 2013 હેઠળ કડક અમલ સુનિશ્ચિત કરવા અને દવાઓની પુરવઠા શૃંખલામાં અયોગ્ય વેપારી રીતો અટકાવવાની માગ પણ કરવામાં આવી છે.
બીજી અરજીમાં દર્દીઓને જેનરિક દવાઓ ન લખી આપતા તબીબી વ્યાવસાયિકો સામે શિસ્તભંગનાં પગલાં લેવાની માગ કરવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે દવાઓના ભાવને લગતી બંને અરજીઓ પર સુનાવણી કર્યા બાદ ચુકાદો અનામત રાખ્યો છે. આ કેસમાં અંતિમ નિર્ણય આવવાનો બાકી છે, પરંતુ સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે દવાઓના ભાવમાં પારદર્શિતા, વેપારી માર્જિન પર નિયંત્રણ અને દર્દીઓને પોષણક્ષમ સારવાર ઉપલબ્ધ કરાવવાની જરૂરિયાત પર સ્પષ્ટ ભાર મૂક્યો છે.
