Rahul Gandhi-Gyanesh Kumar: કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના વિપક્ષી ગઠબંધન INDIA બ્લોકે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ 31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ દિલ્હીમાં પ્રતીકાત્મક ‘જન મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો. લોકસભાનાં પૂર્વ અધ્યક્ષ મીરા કુમારની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે, રાહુલ ગાંધી, સોનિયા ગાંધી, પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા સહિત અનેક વિપક્ષી નેતાઓ હાજર રહ્યા હતા. ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન કથિત ગેરરીતિઓને લઈને આ કાર્યક્રમ યોજાયો હતો.

આ કાર્યક્રમની સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ રહી કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલા કેટલાક લોકોએ જાહેરમાં પોતાના પુરાવા રજૂ કર્યા હતા. એક મહિલાએ જણાવ્યું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવાથી જાણે તેમની ભારતીય નાગરિકતા છીનવાઈ ગઈ હોય તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. તેમણે પોતાની દીકરીના ભવિષ્ય અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. પશ્ચિમ બંગાળથી આવેલા એક વ્યક્તિએ પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ અને જૂનું મતદાર ઓળખપત્ર બતાવીને કહ્યું કે આટલા દસ્તાવેજો હોવા છતાં તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં નથી.

રાહુલ ગાંધીની જ્ઞાનેશ કુમારને ખુલ્લી ચેતવણી

લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ જ્ઞાનેશ કુમાર સામે આકરું વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે વિપક્ષ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને જવાબદારીમાંથી બચીને નીકળવા દેશે નહીં. રાહુલ ગાંધીએ તેમની સામે મહાભિયોગ ચલાવવા અને દેશદ્રોહના આરોપસર કેસ ચલાવવાની માંગને સમર્થન આપ્યું હતું.

રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે વિપક્ષ કોઈના પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો નથી, પરંતુ બંધારણ અને સામાન્ય નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે લડશે. તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને જ્ઞાનેશ કુમારનો ઉલ્લેખ કરતાં ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં કથિત ગેરરીતિઓને રાજકીય મુદ્દો ગણાવ્યો હતો.

રાહુલ ગાંધીએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું કે જ્ઞાનેશ કુમાર આ સમગ્ર મામલાનો એક ભાગ છે અને તેની પાછળ અન્ય લોકો પણ છે. લોકશાહી સંસ્થાઓને નુકસાન પહોંચાડવાની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રહેશે તો વિપક્ષનું આંદોલન સરકાર માટે મોટો પડકાર બની શકે છે.

SIRથી 13.1 કરોડ મતદારોનાં નામ કપાયાં હોવાનો આરોપ

રાહુલ ગાંધીએ SIR પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવતાં દાવો કર્યો હતો કે દેશભરમાં આશરે 13.1 કરોડ મતદારોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર આ સંખ્યા દેશના કુલ મતદારોના લગભગ 15 ટકા જેટલી છે.

તેમણે સવાલ કર્યો કે જે લોકો 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં મતદાન કરવા માટે પાત્ર હતા, તેઓ હવે અચાનક ગેરકાયદેસર કેવી રીતે બની શકે? રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે જો આ મતદારો કાયદેસર હતા તો 2024ની લોકસભા ચૂંટણી પણ કાયદેસર હતી. બીજી તરફ, જો તેમને ગેરકાયદેસર ગણવામાં આવે તો અગાઉની ચૂંટણીની કાયદેસરતા પર પણ સવાલ ઊભા થાય છે.

તેમણે 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં લગભગ ત્રણ ટકાના મતદાન તફાવતનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોનાં નામ દૂર થવાથી ચૂંટણીનાં પરિણામો પર અસર થઈ શકે છે. આ આંકડા અને આરોપો વિપક્ષ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

મહાભિયોગની કાર્યવાહી સંસદની બહાર કેમ કરવી પડી?

રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે વિપક્ષના આશરે 250 સાંસદોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર વિરુદ્ધના પ્રસ્તાવ અંગે ચર્ચા કરવા માટે સંસદને બદલે ખાનગી નિવાસસ્થાનના બગીચામાં બેસવું પડ્યું છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે વિપક્ષ માટે સંસ્થાકીય માર્ગો બંધ થઈ ગયા છે અને પોતાની વાત રજૂ કરવા માટે અન્ય કોઈ જગ્યા બચી નથી.

તેમણે જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી દૂર કરવાની સાથે તેમની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી. રાહુલ ગાંધીએ CBI અને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) જેવી તપાસ એજન્સીઓના કથિત રાજકીય દુરુપયોગનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

ખડગેએ BJP પર મતચોરી અને સંસ્થાઓના દુરુપયોગનો આરોપ લગાવ્યો

કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે BJPએ 2014થી સત્તામાં ટકી રહેવા માટે રાજકીય પક્ષોમાં ભાગલા પાડવા, સરકારો પાડવા, ચૂંટણી બોન્ડ અને ED તથા CBI જેવી સંસ્થાઓનો ઉપયોગ કરવા સહિતનાં પગલાં લીધાં છે. હવે મતદાર યાદીમાં કથિત ગેરરીતિઓ દ્વારા મતચોરી કરવામાં આવી રહી છે.

ખડગેએ SIRની જાહેરાત અને અમલીકરણ સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમના મતે આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ BJPના વિરોધી મતદારોનાં નામ દૂર કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે વિપક્ષ ઘૂસણખોરોના નામ મતદાર યાદીમાં રાખવાની માંગ કરતો નથી, પરંતુ વાસ્તવિક અને કાયદેસર મતદારોના અધિકારો જળવાઈ રહે તે ઇચ્છે છે.

ખડગેએ ડિસેમ્બર 2023માં પસાર થયેલા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક, સેવાની શરતો અને કાર્યકાળ સંબંધિત કાયદા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે આ કાયદો ચૂંટણી કમિશનરોને કાનૂની સુરક્ષા આપે છે. આ ખરડો 145 વિપક્ષી સાંસદોને સસ્પેન્ડ કર્યા બાદ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ 6 મોટા આરોપ

INDIA બ્લોકે જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ છ મુખ્ય આરોપો ધરાવતો પ્રસ્તાવ જાહેર કર્યો હતો.

1. BJPને રાષ્ટ્રીય અને રાજ્યની ચૂંટણીઓમાં ફાયદો પહોંચાડવા માટે કથિત કાવતરામાં સામેલ થવાનો અને મતદાર યાદીમાં મનસ્વી રીતે નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવાની છૂટ આપવાનો આરોપ.

2. SIR પ્રક્રિયા દ્વારા આશરે 13.2 કરોડ મતદારોનાં નામ જાણીજોઈને દૂર કરવાનો અને મતદાનના બંધારણીય અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ.

3. સંસદીય દેખરેખ વિના મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960ના ફોર્મ 6માં ફેરફાર કરીને નવા મતદારોની નોંધણી મુશ્કેલ બનાવવાનો આરોપ.

4. ERONET અને ECINET સોફ્ટવેર દ્વારા મતદાર યાદી પર કેન્દ્રીય નિયંત્રણ સ્થાપિત કરીને સ્થાનિક ચૂંટણી અધિકારીઓની સત્તા મર્યાદિત કરવાનો આરોપ.

5. અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાંથી દૂર રાખવાનો અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ. આ મામલે બે કમિશનરોએ ઓછામાં ઓછા 14 વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનો પ્રસ્તાવમાં ઉલ્લેખ છે.

6. સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા, વિપક્ષી નેતાઓને સુનાવણીથી વંચિત રાખવા અને તેમની ફરિયાદોનું યોગ્ય નિરાકરણ ન લાવવાનો આરોપ.

જ્ઞાનેશ કુમારને તાત્કાલિક હટાવવાની ખડગેની માંગ

ખડગેએ જ્ઞાનેશ કુમારને તાત્કાલિક પદ પરથી દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે દેશ અને બંધારણ સાથે વિશ્વાસઘાત કર્યો છે. INDIA બ્લોકના સાંસદોએ 31 ઑક્ટોબરે નાગરિકો સાથે મળીને તેમની સામે બંધારણીય કાયદાકીય માળખા હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની માગ કરી હતી.

સમાજવાદી પાર્ટીએ પણ SIRને PDA એટલે કે પછાત, દલિત અને લઘુમતી વર્ગો પર હુમલો ગણાવ્યો હતો. પાર્ટીનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાની સૌથી વધુ અસર નબળા અને વંચિત વર્ગો પર પડી શકે છે.

ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિયેશન (AISA)નાં અધ્યક્ષ નેહા બોરાએ પણ જ્ઞાનેશ કુમાર પર BJPને ફાયદો પહોંચાડવા માટે પદનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. બીજી તરફ, મીરા કુમારે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને લોકશાહીના આત્મા પર હુમલો ગણાવ્યો હતો. તેમણે કાર્યક્રમમાં નેતાઓ ઉપરાંત મતદારોને પણ પોતાના પુરાવા અને ફરિયાદો રજૂ કરવાની તક આપી હતી.

1 નવેમ્બરે ‘વોટ ચોર, ગદ્દી છોડ’ માર્ચ

જન મહાભિયોગ કાર્યક્રમ દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ 1 નવેમ્બરે દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં યોજાનારી રેલીમાં જોડાવા માટે લોકોને અપીલ કરી હતી. ‘વોટ બચાવો, દેશ બચાવો’ અભિયાન હેઠળ યોજાનારી આ રેલીમાં રાજકીય પક્ષો, નાગરિક સમાજનાં સંગઠનો, પત્રકારો, સામાજિક કાર્યકરો અને સામાન્ય નાગરિકોને જોડાવા આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે.

INDIA બ્લોકનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીની નિષ્પક્ષતા અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા લોકશાહી માટે અત્યંત જરૂરી છે. બીજી તરફ, જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચ સામેના આરોપો અંગે રાજકીય વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે.