IDBI Bank Privatization: નેટફ્લિક્સની લોકપ્રિય અમેરિકન રાજકીય થ્રિલર સિરીઝ ‘ધ ડિપ્લોમેટ’ની ચોથી સીઝનના અંતે બતાવવામાં આવેલો ઘટનાક્રમ આજની ભારતીય રાજનીતિના સંદર્ભમાં પણ ચર્ચા જગાવે છે. ડેબોરા કાનની આ સિરીઝમાં અમેરિકાનાં રાષ્ટ્રપતિ ગ્રેસ પેન પોતાની મનમાનીથી વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર કરે છે અને દેશની મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓને નબળી બનાવે છે. તેમના નિર્ણયોનો વિરોધ કરનારા પોતાના જ અધિકારીઓને તેઓ દુશ્મન માનવા લાગે છે.

સિરીઝના અંતમાં ઇટાલીમાં યોજાયેલી G7 બેઠક દરમિયાન અમેરિકાના રાજદૂત કેટ વાઇલર, ચીફ ઑફ સ્ટાફ બિલી અપ્પિયા અને વિદેશમંત્રી મિગેલ ગૅનન રાષ્ટ્રપતિને જાહેરમાં રાજીનામાં સોંપે છે. ત્યારબાદ ઉપરાષ્ટ્રપતિ હૅલ વાઇલર પણ બેઠક છોડીને તેમની પાછળ જાય છે. આ દૃશ્ય લોકશાહીમાં સત્તાધારી વ્યક્તિની મનમાની સામે જવાબદાર અધિકારીઓની ભૂમિકા અંગે મહત્વપૂર્ણ સવાલ ઊભા કરે છે.

મનમાની સામે સંસ્થાઓની જવાબદારી

આ ઘટનાને કેટલાક લોકો દેશદ્રોહ ગણાવી શકે છે, પરંતુ લોકશાહીમાં સત્તા કોઈ એક વ્યક્તિની મરજીથી ચાલતી નથી. જો દેશનો વડો બંધારણીય મર્યાદાઓને અવગણીને નિર્ણય લેતો હોય અને સલાહ આપનારાઓને પણ દબાવતો હોય, તો જવાબદાર વ્યક્તિઓએ તેનો વિરોધ કરવો જરૂરી બને છે. અંતિમ નિર્ણય જનતાએ લોકશાહી પદ્ધતિથી લેવો જોઈએ.

આ દૃષ્ટિકોણથી ભારતની વર્તમાન રાજકીય સ્થિતિ પર પણ સવાલો ઊભા થાય છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, માનવાધિકારો, ન્યાય અને લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. વિવેચકોના મતે, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળમાં કેટલાક નિર્ણયો વ્યક્તિગત ઇચ્છા અને પસંદગીના ઉદ્યોગપતિઓના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાયા હોવાના આરોપો લાગ્યા છે.

IDBI બેંકના વિનિવેશ પર સવાલ

ભારતની ઔદ્યોગિક પ્રગતિને વેગ આપવા માટે 1964માં સ્થાપવામાં આવેલી IDBI બેંકે NSE, SEBI, NSDL, એક્ઝિમ બેંક અને SIDBI જેવી સંસ્થાઓની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. હવે તેના વિનિવેશની પ્રક્રિયાને લઈને વિવાદ ઊભો થયો છે. આ સોદામાં કેનેડાની ફૅરફૅક્સ કંપનીને બેંકનું નિયંત્રણ મળવાની શક્યતા છે.

વિવાદનું મુખ્ય કારણ વેચાણની પ્રક્રિયામાં નિયમોનું પાલન થયું કે નહીં તે છે. સામાન્ય રીતે રિઝર્વ પ્રાઇસ નક્કી કરતાં પહેલાં ખરીદદારની નાણાકીય બોલી ખોલવામાં આવતી નથી. જોકે, DIPAMની આંતરિક નોંધના અહેવાલ મુજબ, પ્રથમ બોલી રિઝર્વ પ્રાઇસ કરતાં ઓછી આવ્યા પછી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થયો હતો.

ફૅરફૅક્સે શરૂઆતમાં પ્રતિ શેર ₹75ની બોલી લગાવી હતી, જ્યારે સરકારની નક્કી કરેલી કિંમત ₹94.42 હતી. ત્યારબાદ કંપનીએ સુધારીને ₹81ની બોલી આપી. આ બોલી ખોલ્યા પછી શેરની નવી લઘુતમ કિંમત ₹75.99 નક્કી કરવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે. કૅબિનેટની મંજૂરીના દિવસે શેરની બજારકિંમત આશરે ₹90થી ₹91 હતી. આ તફાવતને કારણે સરકારને નુકસાન અને ફૅરફૅક્સને આશરે ₹6,100 કરોડનો ફાયદો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

ફૅરફૅક્સના ચેરમેન પ્રેમ વત્સ વડાપ્રધાન મોદીનાં વખાણ કરતા રહ્યા છે. તેઓ મોદીને ભારતના લી કુઆન યુ ગણાવે છે અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ તથા ‘સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા’ જેવી નીતિઓની પ્રશંસા કરે છે. જોકે, તેમના વખાણ અને IDBIના વિનિવેશ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાનો કોઈ પુરાવો રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમ છતાં, સોદાની પ્રક્રિયા અને નાણાં મંત્રાલયની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

કોલસા અને એરપોર્ટ ક્ષેત્રે અદાણી ગ્રુપને ફાયદો

કોલસા ફાળવણીના મુદ્દે મનમોહન સિંહ સરકારની BJPએ ટીકા કરી હતી. 2014માં સુપ્રીમ કોર્ટે 204 કોલસા બ્લૉક અને તેમની સાથે જોડાયેલા MDO કરારો રદ કર્યા હતા. ત્યારબાદ 2015માં મોદી સરકારે કાયદામાં ફેરફાર કરીને જૂના MDO કરારોને ફરી માન્યતા આપી. આ નિર્ણયનો અદાણી ગ્રુપને ફાયદો થયો હોવાના આરોપો લાગ્યા હતા. PMO અને નીતિ આયોગના કેટલાક અધિકારીઓએ પણ આ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હોવાનું કહેવાય છે.

2019માં અમદાવાદ, લખનઉ, જયપુર, ગુવાહાટી, મેંગલુરુ અને તિરુવનંતપુરમ એમ છ એરપોર્ટનું ખાનગીકરણ થયું. નાણાં મંત્રાલયના આર્થિક બાબતોના વિભાગે એક કંપનીને વધુમાં વધુ બે એરપોર્ટ આપવાનું સૂચન કર્યું હતું. નીતિ આયોગે પણ ટેક્નિકલ અનુભવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમ છતાં, છ એરપોર્ટ અદાણી ગ્રુપને મળ્યાં. આ નિર્ણયથી સ્પર્ધા અને પારદર્શિતા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.

કોલસા આયાત અને ટેલિકૉમ ક્ષેત્રના વિવાદ

2021ના અંતથી એપ્રિલ 2024 દરમિયાન NTPCના કોલસા આયાતના 31 ટેન્ડરમાંથી 24 અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસને મળ્યાં હોવાનો અહેવાલ છે. કોલસાની આયાતનો વધેલો ખર્ચ વીજળીના ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

ટેલિકૉમ ક્ષેત્રમાં 2016માં રિલાયન્સ જિયોએ મફત વૉઇસ કૉલ અને સસ્તા ડેટા સાથે પ્રવેશ કર્યો હતો. ભારતી એરટેલ સહિતની કંપનીઓએ જિયો પર પ્રિડેટરી પ્રાઇસિંગના આરોપ લગાવ્યા હતા, પરંતુ CCIએ તેને નવો ખેલાડી ગણાવીને ફરિયાદ ફગાવી હતી. પરિણામે બજારમાં સ્પર્ધા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા. આજે જિયો અને એરટેલ સિવાયની ખાનગી ટેલિકૉમ કંપનીઓ મુશ્કેલીમાં હોવાનું પણ ચર્ચાય છે.

BSNL અને જિયો વચ્ચેના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કરાર અંગે CAGએ પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અહેવાલ મુજબ, મે 2014થી માર્ચ 2024 દરમિયાન જિયો દ્વારા વધારાની ટેક્નૉલૉજીના ઉપયોગ બદલ BSNLએ સંપૂર્ણ શુલ્ક વસૂલ્યું નહોતું. તેના કારણે BSNLને ₹1,757.76 કરોડની આવકનું નુકસાન થયું હોવાનું CAGએ જણાવ્યું હતું.

વધતી આર્થિક અસમાનતા અને ઘટતી સ્વતંત્રતા

આર્થિક અસમાનતા પણ ગંભીર મુદ્દો છે. વર્લ્ડ ઇનઇક્વાલિટી લૅબના 2026ના અહેવાલ અનુસાર, ભારતના ટોચના એક ટકા લોકો પાસે દેશની કુલ સંપત્તિનો 40 ટકા હિસ્સો છે. PLFS-2025ના આંકડા મુજબ, દર દસમાંથી એક યુવાન બેરોજગાર છે.

અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત થઈ છે. RSF-2026ના પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સમાં ભારત 180 દેશોમાં 157મા ક્રમે છે. રુલ ઑફ લૉ-2026 ઇન્ડેક્સમાં મૂળભૂત અધિકારોના મામલે ભારત 143 દેશોમાં 103મા ક્રમે છે. CIVICUSના 2026ના મૂલ્યાંકનમાં ભારતને નાગરિક સ્વતંત્રતાની દૃષ્ટિએ ‘દમનગ્રસ્ત’ શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે.

ચૂંટણી પંચની SIR પ્રક્રિયા, મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર થવા અને સોશિયલ મીડિયા પરની સામગ્રી હટાવવાના મુદ્દાઓએ પણ ચર્ચા જગાવી છે. આ પરિસ્થિતિમાં સરકારની નીતિઓ સામે સવાલ ઉઠાવનારા લોકોની સ્વતંત્રતા અને સંસ્થાઓની નિષ્પક્ષતા અંગે ચર્ચા જરૂરી બની છે.

‘ધ ડિપ્લોમેટ’નો અંત એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે: લોકશાહીમાં કોઈ વ્યક્તિ સંસ્થાઓથી મોટી નથી. સત્તામાં રહેલા લોકોની જવાબદારી નક્કી કરવી અને જનતાના પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવા એ લોકશાહીની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. ભારતની રાજકીય વ્યવસ્થામાં પણ સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી જળવાય તે અત્યંત જરૂરી છે.