Delhi Air Pollution: દિવાળીનો તહેવાર પ્રકાશ, ખુશી અને ઉત્સાહનો સંદેશ લઈને આવે છે, પરંતુ દર વર્ષે તેની સાથે હવા પ્રદૂષણની સમસ્યા પણ ગંભીર બને છે. ખાસ કરીને દિલ્હીમાં ફટાકડા, વાહનોનો ધુમાડો, પરાળી સળગાવવી, ઠંડી અને અન્ય પરિબળોને કારણે હવાની ગુણવત્તા સતત કથળે છે. પ્રદૂષણની આ સ્થિતિને લઈને સરકારની નીતિઓ અને નિયંત્રણ વ્યવસ્થા સામે સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. આ મુદ્દે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ધાર્મિક આગેવાનોની સામાજિક જવાબદારી અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
યેલ સેન્ટર ફોર એન્વાયર્નમેન્ટલ લૉ એન્ડ પૉલિસી અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતા એન્વાયર્નમેન્ટલ પરફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સમાં ભારતને 177 દેશોમાં 176મું સ્થાન મળ્યાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્થિતિ દેશના પર્યાવરણ, જંગલો, જૈવવિવિધતા અને હવાની ગુણવત્તા અંગે ચિંતા ઊભી કરે છે. બીજી તરફ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દિવાળી સેનાના જવાનો સાથે મનાવવા દિલ્હી બહાર ગયા હતા. સુરક્ષાનાં કારણોસર તેમના સ્થળની માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નહોતી.
દિવાળી પહેલાં દિલ્હીનો AQI 581 સુધી પહોંચ્યો
સ્વિસ સંશોધક જૂથ iQAirના આંકડા મુજબ, દિવાળીના એક દિવસ પહેલાં શનિવારે સવારે દિલ્હી દુનિયાનાં મોટા શહેરોમાં સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેર હતું. આ સમયે દિલ્હીની હવાનો AQI 581 નોંધાયો હતો, જ્યારે પાકિસ્તાનના લાહોરમાં આ આંકડો 285 હતો. ભારતના પોતાના માપદંડો પ્રમાણે પણ દિલ્હીની હવા ખૂબ જ ખરાબ શ્રેણીમાં હતી.
પ્રદૂષણની ગંભીર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને શાળાઓ અને કચેરીઓ ઘરેથી ઑનલાઇન ચલાવવાની વ્યવસ્થા અંગે પણ પગલાં લેવામાં આવ્યાં હતાં. આ સ્થિતિને સરકારની પ્રદૂષણ નિયંત્રણ નીતિની મર્યાદા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. દર વર્ષે શિયાળાની શરૂઆત સાથે દિલ્હીમાં હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થાય છે, પરંતુ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે પૂરતા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે કે નહીં તે મોટો સવાલ છે.
ભારતમાં પ્રદૂષણથી દર વર્ષે લાખો લોકોનાં મોત
ભારતમાં હવા પ્રદૂષણની અસર માત્ર શ્વાસ લેવામાં થતી મુશ્કેલી પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે લોકોના સ્વાસ્થ્ય અને જીવન માટે ગંભીર જોખમ બની રહ્યું છે. FICCI-EYના અભ્યાસ મુજબ, વર્ષ 2023માં ભારતમાં હવા પ્રદૂષણને કારણે આશરે 20 લાખ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ‘સ્ટેટ ઑફ ગ્લોબલ એર રિપોર્ટ-2025’માં પણ ચિંતાજનક આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. તેના અનુસાર, ભારતમાં દર મિનિટે સરેરાશ 4 લોકો હવા પ્રદૂષણને કારણે જીવ ગુમાવે છે.
બીજી તરફ, ચીન અને યુરોપમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે થયેલા પ્રયાસોના પરિણામો સામે આવ્યા છે. ચીને 2013થી 2023 દરમિયાન PM2.5નું સ્તર આશરે 56.6 ટકા ઘટાડ્યું હતું, જેના કારણે લગભગ 9 લાખ મૃત્યુ ટાળી શકાયાં હતાં. યુરોપિયન યુનિયનમાં પણ 2005થી 2023 દરમિયાન PM2.5ને કારણે થતાં મૃત્યુમાં 57 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે સતત નીતિગત પ્રયાસો અને કડક અમલીકરણથી પ્રદૂષણની અસરો ઘટાડી શકાય છે.
પ્રદૂષણ સામે ધાર્મિક આગેવાનોની ભૂમિકા પર સવાલ
હવા પ્રદૂષણના મુદ્દે ધાર્મિક આગેવાનો અને આધ્યાત્મિક સંસ્થાઓની સામાજિક જવાબદારી અંગે પણ સવાલો ઊઠી રહ્યા છે. ભારતમાં અનેક ધાર્મિક કાર્યક્રમો, કથાઓ, યોગ શિબિરો અને ભજન-કીર્તનનું આયોજન થાય છે. લાખો લોકો ધાર્મિક આગેવાનોની વાતો સાંભળે છે અને તેમને અનુસરે છે. આવી સ્થિતિમાં પર્યાવરણ, સ્વચ્છ હવા, નદીઓની સફાઈ અને ખાદ્ય પદાર્થોમાં ભેળસેળ જેવા મુદ્દાઓ પર તેઓ કેટલી વાર જાહેરમાં અવાજ ઉઠાવે છે તે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
દિવાળી દરમિયાન ફટાકડાના ઉપયોગને લઈને પણ ધાર્મિક આગેવાનો વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દિવાળીને પ્રકાશના પર્વ તરીકે ઉજવવા અને પ્રદૂષણ ફેલાવતા ફટાકડાથી દૂર રહેવા માટે લોકોને સમજાવી શકાય છે. નદીઓની ખરાબ સ્થિતિ, નકલી દૂધ-પનીર અને દૂષિત પાણી જેવા મુદ્દાઓ પર પણ સરકારને જવાબદાર ઠેરવવા માટે સામાજિક સંગઠનો દબાણ ઊભું કરી શકે છે.
સામાન્ય લોકોની સુખાકારી અને કલ્યાણ માટે ધાર્મિક સંસ્થાઓનો પ્રભાવ ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે, આક્ષેપ કરવામાં આવે છે કે અનેક ધાર્મિક આગેવાનો પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય જેવા જીવન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર પૂરતું બોલતા નથી. તેમના આશ્રમો અને સંસ્થાઓમાં એર પ્યુરિફાયર, સ્વચ્છ ખોરાક અને અન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો પ્રદૂષિત હવા અને ભેળસેળયુક્ત ખોરાકની સમસ્યાનો સામનો કરે છે.
સ્વચ્છ હવા દરેક નાગરિકનો અધિકાર
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ જીવનના અધિકારમાં સ્વચ્છ અને સ્વસ્થ પર્યાવરણનો અધિકાર પણ સામેલ હોવાનું ન્યાયિક અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત અનુચ્છેદ 47માં લોકોના પોષણ અને જાહેર આરોગ્યના સ્તરમાં સુધારો કરવાની રાજ્યની જવાબદારીનો ઉલ્લેખ છે. અનુચ્છેદ 48Aમાં પર્યાવરણ, જંગલો અને વન્યજીવનના રક્ષણ તથા સુધારણા માટે રાજ્યને પ્રયાસ કરવાની જોગવાઈ છે.
આ જોગવાઈઓ હોવા છતાં સ્વચ્છ હવા અને શુદ્ધ પાણીની સમસ્યા યથાવત્ છે. સરકાર, વહીવટીતંત્ર અને સંબંધિત સંસ્થાઓની જવાબદારી માત્ર નીતિઓ જાહેર કરવાની નથી, પરંતુ તેનો અસરકારક અમલ કરાવવાની પણ છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ, વાહનોના ઉત્સર્જન પર દેખરેખ, પરાળી સળગાવવાની સમસ્યાનો ઉકેલ અને ઉદ્યોગોના ધુમાડા પર નિયંત્રણ જેવા મુદ્દાઓ પર લાંબા ગાળાની કામગીરી જરૂરી છે.
મોદી સરકારની નીતિઓ અને જવાબદારી અંગે ચર્ચા
પ્રદૂષણની સમસ્યાને લઈને કેન્દ્ર સરકારની પ્રાથમિકતાઓ પર પણ સવાલો ઊઠી રહ્યા છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સેનાના જવાનો સાથે દિવાળી મનાવવા દિલ્હી બહાર ગયા હતા, જ્યારે રાજધાનીમાં હવાની ગુણવત્તા ગંભીર સ્તરે પહોંચી હતી. આ ઘટનાના સંદર્ભમાં સરકારના નેતૃત્વ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટેની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અંગે ટીકા કરવામાં આવી રહી છે.
સરકારની નીતિઓમાં પ્રદૂષણને પૂરતી પ્રાથમિકતા ન મળતી હોવાની ટીકા સાથે તેને ‘પૉલિસી પેરાલિસિસ’ તરીકે પણ ઓળખાવવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે, પ્રદૂષણની સમસ્યા કોઈ એક દિવસ કે એક સરકાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેના માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર, ઉદ્યોગો અને નાગરિકો સહિત તમામની ભાગીદારી જરૂરી છે.
હવે નાગરિકોએ પણ સ્વચ્છ હવા માટે અવાજ ઉઠાવવો પડશે
દિલ્હી સહિત દેશનાં અનેક શહેરોમાં હવા પ્રદૂષણની સમસ્યા દર વર્ષે ગંભીર બની રહી છે. તેની સીધી અસર બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસ સંબંધિત તકલીફ ધરાવતા લોકો પર પડે છે. માત્ર દિવાળી દરમિયાન ફટાકડા પર નિયંત્રણ મૂકવાથી આ સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નહીં આવે. પરાળી, વાહનો, બાંધકામની ધૂળ અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન સામે પણ સતત કાર્યવાહી જરૂરી છે.
સ્વચ્છ હવા કોઈ વિશેષ સુવિધા નથી, પરંતુ સ્વસ્થ જીવન માટેની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. તેથી નાગરિકોએ પણ પ્રદૂષણ ઘટાડવાના પ્રયાસો કરવા, સ્થાનિક સ્તરે જવાબદાર તંત્રને સવાલ પૂછવા અને પર્યાવરણના રક્ષણ માટે સામૂહિક અવાજ ઉઠાવવો જરૂરી છે. સરકારની જવાબદારી નક્કી કરવાની સાથે સમાજના પ્રભાવશાળી વર્ગો અને ધાર્મિક આગેવાનોએ પણ આ મુદ્દે આગળ આવવું પડશે.
