Agniveer Recruitment Policy Changes: કેન્દ્રની મોદી સરકારે અગ્નિપથ યોજનામાં તાજેતરમાં કરેલા ફેરફારોને ભલે સુધારા તરીકે રજૂ કર્યા હોય, પરંતુ રાજકીય અને નીતિગત દૃષ્ટિએ તેને સરકારની પીછેહઠ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે. મૂળ યોજના પ્રમાણે પ્રથમ ટુકડીના 75 ટકા અગ્નિવીરો ચાર વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા બાદ ડિસેમ્બર મહિનામાં સેનામાંથી બહાર થઈને ઘરે પરત ફરવાના હતા. હવે યોજનામાં ફેરફાર થતાં સરકારના નિર્ણય અને તેના અમલીકરણ અંગે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ અને મણિપુર જેવા રાજ્યોમાં સેનામાંથી નિવૃત્ત થનારા અગ્નિવીરોની સંખ્યા રાજકીય રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આ રાજ્યોમાં સેનામાં મોટી સંખ્યામાં ભરતી થાય છે અને આગામી સમયમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પણ યોજાવાની છે. ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ ભાજપ માટે મહત્ત્વનાં રાજ્યો છે. આ ઉપરાંત હિમાચલ પ્રદેશમાં પણ ભૂતપૂર્વ સૈનિકોની મોટી વસ્તી છે. ત્યાં અગાઉ ભાજપને હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આવી સ્થિતિમાં અગ્નિવીરોની નારાજગી સરકાર માટે રાજકીય પડકાર બની શકે છે.
ચૂંટણી પહેલાં અગ્નિપથ યોજનામાં ફેરફારનું મહત્ત્વ
અગ્નિપથ યોજનાની પ્રથમ ટુકડીના 75 ટકા જવાનો ચાર વર્ષ પછી સેનામાંથી બહાર થવાના હતા. આ જવાનો પોતાના રાજ્યોમાં પરત ફર્યા બાદ રોજગાર અને ભવિષ્યને લઈને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી હતી. તેઓ વિપક્ષી રાજકીય કાર્યક્રમો સાથે જોડાય તેવી શક્યતા પણ રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બની હતી.
આગામી સમયમાં હિમાચલ પ્રદેશ અને ગુજરાતમાં પણ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં ભૂતપૂર્વ સૈનિકોની મોટી સંખ્યા હોવાથી અગ્નિપથનો મુદ્દો ભાજપ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર યોજનાને લઈને વધુ જોખમ લેવા તૈયાર નથી તેવી ચર્ચા થઈ રહી છે.
મોદી સરકારની અગાઉની પીછેહઠનાં ઉદાહરણો
સરકારના નિર્ણયોને સામાન્ય રીતે ત્રણ રીતે જોવામાં આવે છે. સરકાર સારા કે ખરાબ નિર્ણયો લે છે, કેટલાક સારા નિર્ણયો અમલમાં મૂકવામાં નિષ્ફળ જાય છે અને ક્યારેક દબાણ વધતાં પોતાના જ નિર્ણયો પાછા ખેંચવા પડે છે. મોદી સરકારના કાર્યકાળમાં કૃષિ કાયદાઓ અને અગ્નિપથ યોજના આ ત્રીજી શ્રેણીનાં ઉદાહરણ તરીકે રજૂ થઈ રહ્યાં છે.
કેન્દ્ર સરકારે 2020માં ત્રણ કૃષિ કાયદા મોટા સુધારા તરીકે રજૂ કર્યા હતા. જોકે, ખેડૂતોના લાંબા વિરોધ અને આંદોલન બાદ નવેમ્બર 2021માં સરકારે આ કાયદાઓ પાછા ખેંચી લીધા હતા.
અગ્નિપથ યોજના અંગેના તાજેતરના ફેરફારોને પણ આવી જ પીછેહઠ તરીકે જોવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરીનો મુદ્દો પણ રાજકીય ચર્ચામાં છે. અગાઉ તેનો વિરોધ કરતી રહેલી સરકારે હવે તેને વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણય પાછળ રાહુલ ગાંધીના દબાણની પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
રેવડી સંસ્કૃતિનો વિરોધ અને પછી રોકડ સહાયની યોજનાઓ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી મફત સુવિધાઓ આપવાની નીતિને ઘણી વખત ‘રેવડી સંસ્કૃતિ’ કહીને તેની ટીકા કરી ચૂક્યા છે. જુલાઈ 2022માં ઉત્તર પ્રદેશના જાલૌનમાં બુંદેલખંડ એક્સપ્રેસવેના ઉદ્ઘાટન સમયે તેમણે કહ્યું હતું કે આવી સંસ્કૃતિ દેશના વિકાસ માટે જોખમી છે. તેમના મતે મફત સુવિધાઓ આપનારા લોકો નવા એક્સપ્રેસવે, હવાઈમથકો અને સુરક્ષા કોરિડોર જેવા વિકાસકાર્યો કરી શકતા નથી.
જોકે, 2023માં છત્તીસગઢ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન સરકારે કોવિડ મહામારી સમયે શરૂ કરાયેલી મફત અનાજ યોજનાને ચાલુ રાખવાની જાહેરાત કરી હતી. ત્યારબાદ ભાજપે મહિલાઓને સીધી નાણાકીય સહાય આપતી લાડલી બહેન યોજના જેવી પહેલને પણ રાજકીય રીતે આગળ ધપાવી હતી.
2024માં બિહારમાં મહિલાઓને આર્થિક સહાય તરીકે એકસાથે 10,000 રૂપિયા આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. વ્યવસાય શરૂ કરવા ઇચ્છતી મહિલાઓને બે લાખ રૂપિયા સુધીની સહાય આપવાનું વચન પણ આપવામાં આવ્યું હતું. મહારાષ્ટ્ર જેવા સમૃદ્ધ રાજ્યમાં પણ આવી યોજનાઓના ખર્ચને લઈને મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ છે અને લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડવા અંગે વિચારણા થઈ રહી છે.
UPAની અધૂરી યોજનાઓ મોદી સરકારે પૂર્ણ કરી
UPA સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ માળખાકીય યોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ નિર્ણય લેવામાં વિલંબ અને સરકાર તથા પક્ષ વચ્ચેના મતભેદોને કારણે તે અધૂરી રહી ગઈ હતી. પાછળથી મોદી સરકારે આમાંથી અનેક યોજનાઓ પૂર્ણ કરી હતી.
શ્રીનગર સુધીની રેલવે કનેક્ટિવિટી, મુંબઈ મેટ્રો, મુંબઈ ટ્રાન્સ હાર્બર લિંક, નવા એક્સપ્રેસવે અને ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર જેવા પ્રોજેક્ટ્સ તેના ઉદાહરણ છે. માઓવાદી હિંસા સામેની કાર્યવાહી પણ આ સમયગાળામાં આગળ વધી હતી. જોકે, પોતાની કેટલીક નીતિઓના અમલીકરણમાં મોદી સરકારને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
અગ્નિપથ યોજનામાં આયોજનની ખામીના સવાલો
અગ્નિપથ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ સેનામાં યુવાનોની સંખ્યા વધારવાનો અને પેન્શનનો ખર્ચ ઘટાડવાનો હતો. સેનાની સરેરાશ ઉંમર 32 વર્ષથી ઘટાડીને 24થી 26 વર્ષ કરવાની વિચારણા પણ આ યોજનાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ હતી.
પરંતુ યોજનાના અમલીકરણમાં પૂરતી તૈયારી ન હોવાના સવાલો ઊભા થયા હતા. અગ્નિવીરો અને નિયમિત સૈનિકો માટે અલગ પગાર, ભથ્થાં અને શહીદોના પરિવારોને મળતા લાભની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થઈ હતી. સેનામાં એક જ પ્રકારની ફરજ બજાવતા જવાનો માટે અલગ શ્રેણીઓ ઊભી થવાથી અસમાનતાની લાગણી પણ પેદા થઈ શકે છે.
ચાર વર્ષ બાદ બહાર થનારા અગ્નિવીરોના પુનર્વસન માટે શરૂઆતથી જ વ્યાપક યોજના તૈયાર કરવામાં આવી હોત તો મુશ્કેલીઓ ઘટાડી શકાઈ હોત. પરંતુ આ પ્રક્રિયા અંગેની અનિશ્ચિતતાએ યોજનાની સ્વીકૃતિને અસર કરી છે.
OROP અને સંરક્ષણ બજેટનો મુદ્દો
‘વન રેન્ક, વન પેન્શન’ (OROP) યોજનાના અમલીકરણમાં પણ પૂરતી નાણાકીય તૈયારી ન હોવાના સવાલો ઊભા થયા હતા. આ યોજના ચૂંટણીનું વચન હતું અને વિવિધ રાજકીય પક્ષો પણ તેના સમર્થનમાં હતા. પરંતુ વધારાના પેન્શન ખર્ચની અગાઉથી ગણતરી કરીને સંરક્ષણ બજેટમાં જરૂરી જોગવાઈ કરવામાં આવી હોત તો સ્થિતિ અલગ હોઈ શકતી હતી.
પેન્શન ખર્ચ વધતાં સંરક્ષણ બજેટના અન્ય વિભાગો, ખાસ કરીને આધુનિક શસ્ત્રોની ખરીદી માટેના ભંડોળ પર દબાણ વધ્યું હતું. આર્થિક આયોજનની ખામીઓએ અગ્નિપથ જેવી યોજનાઓ માટેની ઉતાવળને પણ વેગ આપ્યો હોવાની દલીલ કરવામાં આવી રહી છે.
સરકાર સામે સૌથી મોટો પડકાર
નોટબંધી અને કોવિડ દરમિયાનના લૉકડાઉન જેવા મોટા નિર્ણયો પણ પૂરતી તૈયારી વિના ઝડપથી અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા હોવાની ટીકા થઈ હતી. ખેડૂતો અને સૈનિકોને અસર કરતા નિર્ણયો વખતે પણ સંબંધિત વર્ગો સાથે પૂરતી ચર્ચા અને સંમતિ મેળવવામાં સરકાર નિષ્ફળ રહી હોવાના સવાલો ઊભા થયા છે.
અગ્નિપથ યોજનાની પ્રથમ ટુકડી 2029માં છ વર્ષ પૂર્ણ કરશે. તે સમયે સામાન્ય ચૂંટણીઓનો સમય પણ નજીક હશે. જો સરકાર યોજનાના મૂળ હેતુઓને જાળવી રાખવામાં અને અગ્નિવીરોના ભવિષ્ય અંગે વિશ્વાસ ઊભો કરવામાં સફળ નહીં થાય, તો આ મુદ્દો ફરી રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
એકંદરે, અગ્નિપથ યોજનામાં થયેલા ફેરફારો સરકારની નીતિ, આયોજન અને અમલીકરણ અંગે નવા સવાલો ઊભા કરે છે. કૃષિ કાયદાઓથી લઈને અગ્નિપથ સુધીના અનુભવો દર્શાવે છે કે મોટા સુધારા માત્ર જાહેર કરવાથી સફળ થતા નથી. તેના માટે પૂરતી તૈયારી, અસરગ્રસ્ત લોકો સાથે સંવાદ અને લાંબા ગાળાની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે.
