Graduate Employment Crisis India: ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવતા યુવાનોની સંખ્યા વધી રહી છે, પરંતુ ડિગ્રી મેળવ્યા પછી પણ યોગ્ય નોકરી મેળવવી તેમના માટે પડકાર બની રહી છે. વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM)ના નવેમ્બર 2026માં પ્રકાશિત થયેલા નવા અહેવાલમાં આ સ્થિતિ અંગે ચિંતાજનક આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2022માં રોજગાર મેળવેલા યુવા ગ્રેજ્યુએટ્સમાંથી 52.8 ટકા યુવાનો પોતાની લાયકાત કરતાં ઓછા કૌશલ્યની જરૂરિયાત ધરાવતાં કામમાં જોડાયેલા હતા.

અહેવાલમાં એ પણ જણાવાયું છે કે ગ્રેજ્યુએટ અથવા તેનાથી વધુ શિક્ષણ ધરાવતા 57.8 ટકા યુવાનોને નિયમિત પગારવાળી નોકરી મળી હતી. જોકે, તેમાંથી માત્ર 36.1 ટકા યુવાનો જ ઔપચારિક રોજગાર સાથે જોડાયેલા હતા. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણનો વ્યાપ વધવા છતાં યુવાનોને તેમની લાયકાત અને કૌશલ્ય પ્રમાણે રોજગાર મળવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

EAC-PMના અહેવાલમાં શું સામે આવ્યું?

આ અહેવાલનું શીર્ષક ‘How India Is Transforming Educational Capacity Under the New Education Policy 2020’ છે. તેને EAC-PMના સભ્ય અને SBIના ગ્રૂપ ચીફ ઇકોનોમિક એડવાઇઝર સૌમ્ય કાંતિ ઘોષ તથા SBIના અર્થશાસ્ત્રી શશિધરન શર્માએ તૈયાર કર્યો છે.

અભ્યાસમાં ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન (ILO) અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ (IHD)ના ઇન્ડિયા એમ્પ્લોયમેન્ટ રિપોર્ટ 2024ના આંકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલમાં રોજગારની ગુણવત્તા, શિક્ષણ અને યુવાનોને મળતી તાલીમ વચ્ચેના સંબંધનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

તે મુજબ, વર્ષ 2022માં 52.8 ટકા યુવા ગ્રેજ્યુએટ્સ ઓછા કૌશલ્યવાળાં કામ કરતા હતા. ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવેલા 57.8 ટકા યુવાનોને નિયમિત પગાર મળતો હતો, જ્યારે માત્ર 36.1 ટકા ઔપચારિક રોજગારમાં હતા. આ ઉપરાંત, 15થી 29 વર્ષની વયના માત્ર 5 ટકા યુવાનોને જ ઔપચારિક વ્યાવસાયિક અથવા ટેકનિકલ તાલીમ મળી હતી.

ડિગ્રી વધી, પરંતુ લાયકાત મુજબની નોકરીઓ ઓછી

અહેવાલમાં આ સ્થિતિને ‘ક્વોલિફિકેશન કન્જેશન’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે. તેનો અર્થ એ છે કે ડિગ્રીધારકોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે, પરંતુ તેમની લાયકાતને અનુરૂપ નોકરીઓનું પ્રમાણ એટલી ઝડપથી વધી રહ્યું નથી.

ભારતમાં પરિવારો સારી નોકરી અને આર્થિક પ્રગતિ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણને મહત્વ આપે છે. માતા-પિતા બાળકોના અભ્યાસ પાછળ મોટો ખર્ચ કરે છે. જોકે, હવે કંપનીઓ માત્ર ડિગ્રીના આધારે ઉમેદવારોની પસંદગી કરતી નથી. તેઓ ઉમેદવારની કોલેજ, અભ્યાસનો વિષય, શૈક્ષણિક પરિણામ, ઇન્ટર્નશિપ, કામનો અનુભવ અને વ્યવસાયિક સંપર્કો જેવા પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લે છે.

આથી માત્ર ગ્રેજ્યુએશનની ડિગ્રી મેળવવાથી સારી નોકરી મળવાની ખાતરી રહેતી નથી. વ્યવહારુ કૌશલ્ય અને ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત મુજબનો અનુભવ પણ જરૂરી બન્યો છે.

માત્ર 5 ટકા યુવાનોને ઔપચારિક વ્યાવસાયિક તાલીમ

ભારતમાં વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ તાલીમની પહોંચ હજુ મર્યાદિત છે. પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) 2025 મુજબ, 15થી 29 વર્ષની વયના માત્ર 5 ટકા યુવાનોને ઔપચારિક વ્યાવસાયિક અથવા ટેકનિકલ તાલીમ મળી હતી.

આના કારણે ઘણા યુવાનો પાસે ડિગ્રી હોવા છતાં ઉદ્યોગોમાં જરૂરી કૌશલ્યનો અભાવ રહે છે. અહેવાલમાં વ્યાવસાયિક શિક્ષણને વધુ માન્યતા આપવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે. તાલીમ મેળવનારા યુવાનોને યોગ્ય પગારવાળી નોકરીની સાથે આગળ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાની તક પણ મળવી જોઈએ.

દેશમાં શાળાઓની સંખ્યા ઘટી, પ્રાથમિક શિક્ષણ પર અસર

અહેવાલમાં દેશની શાળા વ્યવસ્થામાં આવેલા ફેરફારોનો પણ ઉલ્લેખ છે. ભારતમાં કુલ પ્રજનન દર 2019માં 2.1 હતો, જે 2024માં ઘટીને 1.9 થયો હતો. તેના પરિણામે શાળામાં પ્રવેશ મેળવવાની ઉંમર ધરાવતા બાળકોની સંખ્યામાં ઘટાડો થવાની સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે.

અહેવાલના અંદાજ મુજબ, 2011માં 5થી 9 વર્ષની વયનાં બાળકોની સંખ્યા 12.53 કરોડ હતી. 2026માં તે ઘટીને 11.27 કરોડ થવાનો અંદાજ છે, જ્યારે 2036 સુધીમાં આ સંખ્યા 10.02 કરોડ થઈ શકે છે.

વર્ષ 2018-19માં ભારતમાં કુલ 15.51 લાખ શાળાઓ હતી. 2025-26માં આ સંખ્યા ઘટીને 14.67 લાખ થઈ હતી. એટલે કે સાત વર્ષમાં આશરે 84 હજાર શાળાઓનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે લગભગ 5.4 ટકા થાય છે. જોકે, આ ઘટાડામાં શાળાઓનું વિલીનીકરણ, અપગ્રેડેશન અને વહીવટી નોંધોમાં થયેલા ફેરફારોની પણ અસર હોઈ શકે છે.

પ્રાથમિક શાળાઓ ઘટી, ધોરણ 12 સુધીની શાળાઓ વધી

શાળાઓની સંખ્યામાં સૌથી મોટો ઘટાડો ધોરણ 1થી 5 સુધીનું શિક્ષણ આપતી પ્રાથમિક શાળાઓમાં નોંધાયો છે. 2018-19માં આવી 8.27 લાખ શાળાઓ હતી, જે 2025-26માં ઘટીને 7.22 લાખ થઈ હતી. એટલે કે 1.05 લાખ અથવા 12.6 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.

બીજી તરફ, ધોરણ 12 સુધીનું શિક્ષણ આપતી શાળાઓની સંખ્યા 1.30 લાખથી વધીને 1.69 લાખ થઈ છે. તેમાં આશરે 29.7 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

નાની શાળાઓમાં પૂરતા શિક્ષકો, પ્રયોગશાળાઓ અને અન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે નવી શિક્ષણ નીતિ 2020માં શાળા સંકુલ અને ક્લસ્ટરની વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે. તેના દ્વારા નજીકની શાળાઓ શિક્ષકો, પ્રયોગશાળાઓ અને અન્ય સંસાધનોનો સંયુક્ત ઉપયોગ કરી શકે છે. જોકે, શાળાઓ અંગે નિર્ણય લેતી વખતે સ્થાનિક જરૂરિયાતો, બાળકોની સુરક્ષા અને પરિવહન સુવિધાઓનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થીઓ ઘટ્યા, શહેરોમાં વધ્યા

2012-13થી 2021-22 દરમિયાન ગ્રામ્ય વિસ્તારોની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં આશરે 78 લાખનો ઘટાડો થયો હતો. તેની સામે શહેરી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા લગભગ 93 લાખ વધી હતી. આથી અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં શિક્ષણની જરૂરિયાતો પણ બદલાઈ રહી છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણમાં 31.5 ટકા વધારો, શિક્ષકોની સંખ્યામાં 17.6 ટકાનો વધારો

ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 2014-15માં 3.42 કરોડ હતી, જે 2023-24માં વધીને 4.50 કરોડ થઈ હતી. એટલે કે 31.5 ટકાનો વધારો થયો હતો.

ઓલ ઇન્ડિયા સર્વે ઓન હાયર એજ્યુકેશન (AISHE) મુજબ, 2014-15માં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં 14.73 લાખ શિક્ષકો હતા. 2023-24માં માહિતી આપનાર સંસ્થાઓમાં આ સંખ્યા વધીને 17.32 લાખ થઈ હતી, જે આશરે 17.6 ટકાનો વધારો છે. જોકે, બંને વર્ષના સર્વેની વ્યાપકતા અને વર્ગીકરણમાં તફાવત હોવાથી આ આંકડાઓની સીધી સરખામણી કરતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે.

એકંદરે, અહેવાલનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે શિક્ષણ ક્ષેત્રની પ્રગતિ માત્ર શાળાઓ, કોલેજોમાં પ્રવેશ અને ડિગ્રીની સંખ્યા વધવાથી નક્કી થઈ શકે નહીં. યુવાનોને તેમની લાયકાત મુજબની નોકરી, યોગ્ય પગાર, વ્યવહારુ તાલીમ અને કારકિર્દીમાં આગળ વધવાની તક મળે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.