Bangladesh Student Uprising 2024: બાંગ્લાદેશમાં 2024 દરમિયાન થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલને તત્કાલીન વડાપ્રધાન શેખ હસીનાની સરકારને સત્તા પરથી હટાવી દીધી હતી. હવે એક નવા સંશોધનમાં ખુલાસો થયો છે કે આ આંદોલનને દેશવ્યાપી બળવામાં ફેરવવામાં યુનિવર્સિટીઓએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. યુનિવર્સિટીઓએ વિદ્યાર્થીઓને એકબીજા સાથે જોડાવાની તક, સંગઠનાત્મક શક્તિ અને સામૂહિક ઓળખ આપી હતી. તેના કારણે શરૂઆતમાં મર્યાદિત માંગ સાથે શરૂ થયેલું આંદોલન સમગ્ર દેશમાં ફેલાયું હતું.
યેલ યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાયેલી કાઉલ્સ ફાઉન્ડેશન દ્વારા સપ્ટેમ્બર 2026માં પ્રકાશિત સંશોધન પેપર ‘Universities as Incubators of Mass Uprising’માં આ બાબતનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ સુલતાન મહમૂદ અને અહમદ મુશફિક મુબારકે આ અભ્યાસ તૈયાર કર્યો છે. તેમાં 2024ની બાંગ્લાદેશની ‘માનસૂન ક્રાંતિ’ દરમિયાન થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો, ફેસબુક પ્રવૃત્તિઓ, સામાજિક સંપર્કો, યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ અને વસ્તી સંબંધિત આંકડાઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે.
યુનિવર્સિટીઓએ આંદોલનને કેવી રીતે વેગ આપ્યો?
સંશોધકોએ ત્રણ મુખ્ય તારણો રજૂ કર્યા છે. પ્રથમ, વિરોધ પ્રદર્શનોની શરૂઆત યુનિવર્સિટીનાં પરિસરોમાં થઈ હતી અને ત્યારબાદ તે બહારના વિસ્તારોમાં ફેલાયાં હતાં. બીજું, જે જિલ્લાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધારે હતી, ત્યાં પરિસરની અંદર અને બહાર બંને સ્થળોએ વધુ વિરોધ પ્રદર્શનો થયાં હતાં. ત્રીજું, જે જિલ્લાઓના લોકોના સામાજિક સંપર્કો વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા યુનિવર્સિટી વિસ્તારો સાથે મજબૂત હતા, ત્યાં એક અઠવાડિયા બાદ વિરોધ ફેલાવાની શક્યતા વધી હતી.
સંશોધન મુજબ, યુનિવર્સિટીઓ માત્ર શિક્ષણ મેળવવાનું સ્થળ નથી. અહીં વિદ્યાર્થીઓ નિયમિત રીતે મળે છે, વિચારોની આપ-લે કરે છે અને સામાજિક સંબંધો બનાવે છે. વિદ્યાર્થી સંગઠનો, રાજકીય જૂથો અને હોસ્ટેલ જેવી વ્યવસ્થાઓ સામૂહિક આયોજન માટે અનુકૂળ માળખું પૂરું પાડે છે.
જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના સાથીઓને વિરોધમાં જોડાતા જુએ છે, ત્યારે તેમને પણ આંદોલનમાં સામેલ થવાનો વિશ્વાસ મળે છે. આ રીતે વ્યક્તિગત નારાજગી સામૂહિક વિરોધમાં ફેરવાઈ શકે છે.
64 જિલ્લાઓના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ
સંશોધકોએ 18 માર્ચથી 9 સપ્ટેમ્બર 2024 દરમિયાન કુલ 26 અઠવાડિયાના આંકડાઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમાં બાંગ્લાદેશના 64 જિલ્લાઓમાં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોની સરખામણી શિક્ષણ અને વસ્તી સંબંધિત માહિતી સાથે કરવામાં આવી હતી.
આ અભ્યાસમાં બાંગ્લાદેશ બ્યૂરો ઑફ એજ્યુકેશનલ ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સના આંકડાઓનો ઉપયોગ થયો હતો. દેશના સરેરાશ દર 100 લોકોમાંથી 3.54 લોકો વિદ્યાર્થીઓ છે. સંશોધકોએ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા, વસ્તીની ગીચતા, લઘુમતીઓનો હિસ્સો, સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને 2008માં અવામી લીગને મળેલા રાજકીય સમર્થન જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લીધાં હતાં.
અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જે જિલ્લાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની વસ્તી વધારે હતી, ત્યાં અનામત સંબંધિત નિર્ણય બાદ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં પણ વધુ વધારો થયો હતો. જોકે, 15થી 24 વર્ષના યુવાનોની વસ્તી, સાક્ષરતા દર અને શહેરીકરણ જેવા પરિબળોમાં આવો જ સંબંધ જોવા મળ્યો નહોતો. વકીલોની વધુ હાજરી ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે હકારાત્મક સંબંધ નોંધાયો હતો.
પરિસરમાંથી રસ્તાઓ સુધી પહોંચ્યો વિરોધ
અભ્યાસ મુજબ, શરૂઆતમાં ઢાકા જેવા શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો કેન્દ્રિત હતાં, જ્યાં મોટી સરકારી યુનિવર્સિટીઓ આવેલી છે. ત્યારબાદ આંદોલન અન્ય શહેરોમાં ફેલાયું અને લગભગ આઠ અઠવાડિયામાં સમગ્ર દેશમાં પહોંચ્યું.
જુલાઈ દરમિયાન યુનિવર્સિટી પરિસરોમાં વિરોધ પ્રદર્શનોની સંખ્યા વધીને દર અઠવાડિયે લગભગ 48 થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ ઑગસ્ટની શરૂઆતમાં પરિસરની બહાર વિરોધ પ્રદર્શનો વધીને દર અઠવાડિયે લગભગ 67 નોંધાયા હતા.
ફેસબુક પરની પ્રવૃત્તિઓમાં પણ આવો જ ક્રમ જોવા મળ્યો હતો. શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ સાથે જોડાયેલી પોસ્ટ વધી હતી અને ત્યારબાદ સામાન્ય વિરોધ પ્રદર્શનો સંબંધિત પોસ્ટમાં વધારો થયો હતો.
સંશોધકોએ ફેસબુકના સોશિયલ કનેક્ટેડનેસ ઇન્ડેક્સનો ઉપયોગ કરીને જિલ્લાઓ વચ્ચેના સામાજિક સંબંધોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. જે જિલ્લાઓના લોકોનો સંપર્ક એવા વિસ્તારો સાથે વધુ હતો, જ્યાં અગાઉના અઠવાડિયે યુનિવર્સિટીઓમાં વિરોધ થયો હતો, ત્યાં પછીના સમયમાં પરિસરની બહાર વધુ પ્રદર્શનો નોંધાયાં હતાં. જોકે, બે અઠવાડિયાના અંતરાલ બાદ આ સંબંધ એટલો સ્પષ્ટ રહ્યો નહોતો.
અન્ય દેશોમાં પણ જોવા મળ્યો આવો સંબંધ
સંશોધકોએ બાંગ્લાદેશની બહાર પણ આ પ્રકારના સંબંધની તપાસ કરી હતી. અમેરિકામાં 1963થી 1969 દરમિયાન વિયેતનામ યુદ્ધ વિરુદ્ધ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં જાણવા મળ્યું કે 1960માં જે વિસ્તારોમાં કૉલેજમાં પ્રવેશનું પ્રમાણ વધારે હતું, ત્યાં પછીના વર્ષોમાં યુદ્ધ વિરોધી પ્રદર્શનો પણ વધુ થયા હતા.
બીજા વિશ્લેષણમાં 1997થી 2025 વચ્ચેના 226 દેશોના આંકડાઓનો અભ્યાસ થયો હતો. તેમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ અને વિરોધ પ્રદર્શનો વચ્ચે હકારાત્મક સંબંધ જોવા મળ્યો હતો. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશના દરમાં 10 ટકા પોઇન્ટનો વધારો વિરોધ પ્રદર્શનોમાં અંદાજે 12.7 ટકાના વધારા સાથે જોડાયેલો હતો. સંશોધકોએ આ તારણોને પ્રારંભિક સંકેતો ગણાવ્યાં છે.
સરકારો યુનિવર્સિટીઓ પર નિયંત્રણ કેમ ઇચ્છે છે?
સંશોધન મુજબ, સરમુખત્યારશાહી વલણ ધરાવતી સરકારો ઘણીવાર યુનિવર્સિટીઓ અને વિદ્યાર્થી સંગઠનો પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. તુર્કી, હંગેરી, ઈરાન, ભારત, રશિયા અને ઇઝરાયેલ સહિતના દેશોમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓને નિશાન બનાવવાની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અમેરિકામાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીનું ભંડોળ રોકવાનો મામલો પણ ચર્ચાયો છે.
સંશોધકોનું મુખ્ય તારણ એ છે કે યુનિવર્સિટીઓ અસંમતિ ઊભી કરતી નથી, પરંતુ લોકોની નારાજગીને સંગઠિત કરવા અને તેને મોટા આંદોલનમાં ફેરવવા માટે જરૂરી સામાજિક તથા સંગઠનાત્મક માળખું પૂરું પાડે છે. બાંગ્લાદેશનું 2024નું વિદ્યાર્થી આંદોલન આ ભૂમિકાનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.
