Delhi Landfill Pollution: દિલ્હીમાં શિયાળાની શરૂઆત સાથે જ હવા પ્રદૂષણની સમસ્યા ફરી ગંભીર બની છે. 21 ઑક્ટોબરે આ સિઝનમાં પ્રથમ વખત દિલ્હીની હવા ‘ખરાબ’ શ્રેણીમાં પહોંચી હતી અને એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 245 નોંધાયો હતો. છેલ્લા લગભગ 100 દિવસમાં આ સૌથી ઊંચું સ્તર હતું. સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP)નો પ્રથમ તબક્કો લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. ગાઝીપુર લેન્ડફિલ નજીક આવેલા પટપડગંજ સહિતના કેટલાક વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા ‘અત્યંત ખરાબ’ નોંધાઈ હતી.
દર વર્ષે દિલ્હીના પ્રદૂષણની ચર્ચામાં દિવાળી પર ફૂટતા ફટાકડા, પંજાબ-હરિયાણામાં પરાળી સળગાવવી, વાહનોનો ધુમાડો અને બાંધકામની ધૂળ મુખ્ય મુદ્દા બને છે. પરંતુ શહેરના વિશાળ લેન્ડફિલમાંથી નીકળતો ધુમાડો અને ઝેરી તત્ત્વો ઘણીવાર ચર્ચામાં પાછળ રહી જાય છે. આ કચરાના ઢગલાની નજીક રહેતાં બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
ગાઝીપુર, ભલસ્વા અને ઓખલા લેન્ડફિલની સ્થિતિ
દિલ્હીના ત્રણ જૂના લેન્ડફિલ ગાઝીપુર, ભલસ્વા અને ઓખલા 2019માં બાયોમાઇનિંગ શરૂ થતાં પહેલાં લગભગ 55થી 65 મીટર ઊંચા હતા. આ સ્થળોએ અંદાજે 2.8 કરોડ ટન જૂનો કચરો જમા થયો હતો. આ ઉપરાંત નરેલા-બવાના વિસ્તારમાં પણ લેન્ડફિલ છે.
આ સ્થળોએ કચરો સડવાથી મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે. ક્યારેક અહીં આગ લાગે છે, જે જમીનની અંદર પણ લાંબા સમય સુધી સળગતી રહે છે. તેમાંથી ધુમાડો અને ઝેરી તત્ત્વો હવામાં ફેલાય છે. લેન્ડફિલમાંથી નીકળતું પ્રદૂષિત પ્રવાહી અને માખીઓ પણ આસપાસ રહેતા લોકો માટે સમસ્યા ઊભી કરે છે. આ સ્થળોથી થોડા કિલોમીટરના અંતરમાં મોટી સંખ્યામાં બાળકો અને પરિવારો રહે છે.
સર્વેમાં એનિમિયા અને ઝાડાના કેસમાં વધારો
બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર લેન્ડફિલની અસર સમજવા માટે પાંચમા રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS-5, 2019-21)ના આંકડાઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દિલ્હી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશના શહેરી વિસ્તારોના 518 સર્વે ક્લસ્ટરનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
અભ્યાસમાં લેન્ડફિલથી પાંચ કિલોમીટરના અંતરમાં રહેતાં બાળકોની સરખામણી 15થી 30 કિલોમીટર દૂર રહેતાં બાળકો સાથે કરવામાં આવી હતી. પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ, જાતિ, ધર્મ, માતાનું શિક્ષણ, બાળકનો જન્મક્રમ અને રસોઈમાં વપરાતા બળતણ જેવા પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા હતા.
આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે લેન્ડફિલ નજીક રહેતાં પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 11.9 ટકા બાળકોને અગાઉનાં બે અઠવાડિયામાં ઝાડા થયા હતા. જ્યારે દૂર રહેતાં બાળકોમાં આ પ્રમાણ 5.3 ટકા હતું. અન્ય પરિબળો ધ્યાનમાં લીધા પછી પણ આ તફાવત 4.2 ટકા પોઇન્ટ રહ્યો હતો.
એનિમિયાની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક હતી. લેન્ડફિલથી 15થી 30 કિલોમીટર દૂર રહેતાં બાળકોમાં 63.4 ટકા બાળકો એનિમિયાથી પીડિત હતાં. પરંતુ નજીક રહેતાં બાળકોમાં એનિમિયાનું જોખમ 10.6 ટકા પોઇન્ટ વધુ જોવા મળ્યું હતું.
લેન્ડફિલનો ધુમાડો શરીરમાં આયર્નનું પ્રમાણ કેવી રીતે ઘટાડે છે?
લેન્ડફિલમાં મિશ્ર કચરો સળગવાથી PM2.5 જેવા બારીક પ્રદૂષિત કણો, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને ડાયોક્સિન જેવા હાનિકારક પદાર્થો બહાર આવે છે. માર્ચ 2022માં ગાઝીપુર લેન્ડફિલમાં લાગેલી આગ બાદ આસપાસનાં નિરીક્ષણ કેન્દ્રો પર પ્રથમ જ દિવસે PM2.5નું સ્તર 20થી 60 ટકા સુધી વધ્યું હતું.
એનિમિયાને સામાન્ય રીતે પોષણની ઊણપ સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ વાયુ પ્રદૂષણ પણ તેની સ્થિતિને અસર કરી શકે છે. બારીક પ્રદૂષિત કણો શરીરમાં બળતરા પેદા કરે છે. તેના કારણે લિવરમાં હેપ્સિડિન નામના હોર્મોનનું પ્રમાણ વધી શકે છે. આ હોર્મોન શરીરમાં આયર્નનું નિયંત્રણ કરે છે. તેનું પ્રમાણ વધવાથી શરીર ખોરાકમાંથી આયર્નનું શોષણ ઓછું કરે છે અને લાલ રક્તકણો બનાવવા માટે જરૂરી આયર્નનો ઉપયોગ પણ મુશ્કેલ બને છે.
IIT દિલ્હી અને હાર્વર્ડના સંશોધકોના 2021ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે PM2.5ના સંપર્કમાં દર ઘન મીટર દીઠ 10 માઇક્રોગ્રામનો વધારો થાય ત્યારે હિમોગ્લોબિનમાં 0.14 ગ્રામ પ્રતિ ડેસિલિટરનો ઘટાડો થઈ શકે છે. સાથે જ એનિમિયાનું જોખમ 9 ટકા વધી શકે છે.
છોકરીઓ અને ગરીબ પરિવારો પર વધુ અસર
અભ્યાસમાં છોકરીઓમાં એનિમિયાનું જોખમ વધુ જોવા મળ્યું હતું. લેન્ડફિલ નજીક રહેતી છોકરીઓ અને દૂર રહેતી છોકરીઓ વચ્ચેનો તફાવત 13.1 ટકા પોઇન્ટ હતો. જ્યારે છોકરાઓમાં આ તફાવત 5.4 ટકા પોઇન્ટ હતો.
આશ્ચર્યજનક રીતે સૌથી ધનવાન પરિવારોમાં પણ આ તફાવત 10.9 ટકા પોઇન્ટ નોંધાયો હતો. તેનો અર્થ એ છે કે પરિવાર પાસે સારો ખોરાક અને સ્વચ્છ પાણી ખરીદવાની ક્ષમતા હોય તો પણ તે પોતાના વિસ્તારમાં સ્વચ્છ હવા સુનિશ્ચિત કરી શકતો નથી.
જોકે, આ અભ્યાસ માત્ર સંબંધ દર્શાવે છે, લેન્ડફિલના પ્રદૂષણથી જ એનિમિયા થાય છે તે સાબિત કરતો નથી. આસપાસના ઉદ્યોગો, હાઇવે અને આર્થિક પરિસ્થિતિ જેવા અન્ય પરિબળો પણ અસર કરી શકે છે. છતાં આ તારણો બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
દિલ્હી સરકારે શું પગલાં લેવા જોઈએ?
દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને બાયોમાઇનિંગ દ્વારા ભલસ્વા, ઓખલા અને ગાઝીપુરમાં લગભગ 100 એકર જમીન કચરાથી મુક્ત કરી છે. નિગમનું લક્ષ્ય ડિસેમ્બર 2026 સુધીમાં ઓખલા, ફેબ્રુઆરી 2027 સુધીમાં ભલસ્વા અને ડિસેમ્બર 2027 સુધીમાં ગાઝીપુરના કચરાના ઢગલાને સમતળ કરવાનું છે.
આ કામની સાથે લેન્ડફિલમાં આગ લાગતી અટકાવવા માટે કચરાને માટીથી ઢાંકવો, મિથેન ગેસ એકત્રિત કરવો અને થર્મલ સ્કેનિંગ દ્વારા ગરમ સ્થળોની ઓળખ કરવી જરૂરી છે. દરેક લેન્ડફિલની આસપાસ હવાની ગુણવત્તા માપતાં કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવા જોઈએ. આગ લાગે ત્યારે નજીકની શાળાઓ અને આંગણવાડી કેન્દ્રોને સમયસર ચેતવણી આપવી પણ જરૂરી છે.
આ વિસ્તારોમાં રહેતાં બાળકોની નિયમિત એનિમિયા તપાસ કરવી જોઈએ. ખાસ કરીને છોકરીઓના સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. સાથે જ ઝાડા અને અન્ય ચેપથી બચવા માટે સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છતા, માખીઓનું નિયંત્રણ અને ORS-ઝિંક જેવી સારવારની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.
દિલ્હીના પ્રદૂષણની ચર્ચા માત્ર વાહનો, ફટાકડા અને પરાળી પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. શહેરના કચરાના ઢગલા પાસે રહેતાં બાળકોને પણ સ્વચ્છ હવા અને સુરક્ષિત જીવનનો અધિકાર છે. લેન્ડફિલની સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર કચરો દૂર કરવાનો નથી, પરંતુ તેની આસપાસ રહેતાં પરિવારોના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવાનો પણ છે.
