Bangladesh Measles Outbreak: બાંગ્લાદેશમાં બાળપણના રસીકરણ ક્ષેત્રે વર્ષો સુધી નોંધપાત્ર સફળતા મેળવ્યા બાદ હવે ઓરીના ગંભીર પ્રકોપે આરોગ્ય વ્યવસ્થાની નબળાઈઓ સામે લાવી દીધી છે. માર્ચ 2026માં શરૂ થયેલો આ પ્રકોપ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના જણાવ્યા અનુસાર આ વર્ષે શંકાસ્પદ કેસોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્રકોપ છે. 9 ઑક્ટોબર સુધી દેશમાં ઓરીના 2.02 લાખ શંકાસ્પદ કેસ નોંધાયા હતા, જેમાંથી 22 હજાર કેસની પ્રયોગશાળામાં પુષ્ટિ થઈ હતી.
16 માર્ચથી અત્યાર સુધી ઓરી અને તેના જેવા લક્ષણોને કારણે 1,257 લોકોનાં મોત થયાં છે. તેમાં 105 મોત ઓરીના કારણે થયાં હોવાની પુષ્ટિ થઈ છે, જ્યારે 1,152 લોકોનાં મોત ઓરી જેવા લક્ષણો સાથે થયાં છે. સૌથી વધુ 511 મોત ઢાકા વિભાગમાં નોંધાયાં છે. આ ઉપરાંત સિલહેટમાં 203, ચટ્ટોગ્રામમાં 112, રાજશાહીમાં 93, મૈમનસિંઘમાં 89, બરીશાલમાં 69, ખુલનામાં 57 અને રંગપુરમાં 18 લોકોનાં મોત થયાં છે.
તમામ 64 જિલ્લાઓમાં ફેલાયો ચેપ
જૂનમાં જાહેર થયેલા સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અહેવાલ મુજબ, ઓરીનો પ્રકોપ બાંગ્લાદેશના તમામ 64 જિલ્લાઓમાં ફેલાઈ ચૂક્યો છે. કુલ ચેપગ્રસ્તોમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકોનો હિસ્સો 80 ટકાથી વધુ છે. નવ મહિનાથી ઓછી ઉંમરનાં શિશુઓ લગભગ એક તૃતીયાંશ કેસ ધરાવે છે. આમાંથી ઘણાં બાળકો નિયમિત રસીકરણ માટે નિર્ધારિત ઉંમર સુધી પણ પહોંચ્યાં નથી.
સોમવારે આરોગ્ય સેવા મહાનિર્દેશાલયે છેલ્લા 24 કલાકમાં ઓરી જેવા લક્ષણોના 1,492 નવા કેસ અને 1,385 હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓની માહિતી આપી હતી.
ઓરી અને રૂબેલા નાબૂદી માટેની રાષ્ટ્રીય ચકાસણી સમિતિના અધ્યક્ષ પ્રોફેસર મહમૂદુર રહેમાને સરકારને આ સ્થિતિને જાહેર આરોગ્યની કટોકટી જાહેર કરવાની સલાહ આપી છે. તેમના મતે હાલની પદ્ધતિથી પ્રકોપ પર નિયંત્રણ મેળવવું મુશ્કેલ છે.
રસીકરણનો દર ઘટતાં વધ્યું સંક્રમણ
ઓરી અત્યંત ઝડપથી ફેલાતો ચેપી રોગ છે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીની ગ્રીન ટેમ્પલટન કોલેજના ફેલો અને અશોકા યુનિવર્સિટીના વિઝિટિંગ પ્રોફેસર ડૉ. શાહિદ જમીલના જણાવ્યા અનુસાર, ઓરીનો R0 દર 12થી 18 વચ્ચે છે. એટલે કે રોગ સામે રક્ષણ ન ધરાવતી વસ્તીમાં એક ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિ સરેરાશ 12થી 18 લોકોને ચેપ લગાવી શકે છે. તેની સરખામણીમાં કોવિડ-19નો વૈશ્વિક સરેરાશ R0 દર 3.3 હતો.
WHOની ભલામણ છે કે દરેક જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછાં 95 ટકા પાત્ર બાળકોને ઓરીની રસીના બંને ડોઝ મળવા જોઈએ. 2024માં બાંગ્લાદેશમાં પ્રથમ ડોઝનું પ્રમાણ 96 ટકા અને બીજા ડોઝનું પ્રમાણ 93 ટકા હતું. પરંતુ 2025માં આ આંકડા ઘટીને અનુક્રમે 90 અને 86 ટકા થયા હતા.
રાજકીય ઊથલપાથલ પણ આ ઘટાડાનું એક કારણ બની. 2024માં વિદ્યાર્થીઓનાં વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ શેખ હસીનાનો 15 વર્ષનો વડાપ્રધાન તરીકેનો કાર્યકાળ પૂરો થયો હતો. સત્તા પરિવર્તન પછી આરોગ્ય વિભાગની કામગીરી પ્રભાવિત થઈ, કર્મચારીઓની હડતાળ અને રસીના ઓર્ડરમાં વિલંબને કારણે નિયમિત રસીકરણ ખોરવાયું.
પ્રોફેસર રહેમાને રસીકરણ માટે પાત્ર બાળકોની સંખ્યાની ખોટી ગણતરી, અનુભવી અધિકારીઓની અછત અને ક્ષેત્રિય દેખરેખ નબળી હોવાને પણ જવાબદાર ગણાવ્યાં છે. તેમના મતે અનેક બાળકોને રસીનો એક કે બંને ડોઝ મળ્યા જ નહોતા.
રસી ખરીદવાની પદ્ધતિમાં ફેરફારથી વિલંબ
અગાઉ બાંગ્લાદેશ યુનિસેફ મારફતે રસી ખરીદતું હતું. આ વ્યવસ્થામાં ગાવી (Gavi) જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની આર્થિક મદદ મળતી હતી. પરંતુ 2025ના અંત સુધીમાં મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વવાળી વચગાળાની સરકારે ખુલ્લી સ્પર્ધાત્મક બોલી દ્વારા ખરીદી કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. હેતુ પારદર્શિતા વધારવાનો અને ખરીદીની પ્રક્રિયાને રાષ્ટ્રીય બજેટ સાથે જોડવાનો હતો.
પરંતુ આ ફેરફારથી ખરીદીમાં વિલંબ થયો. બાંગ્લાદેશને દર વર્ષે આશરે સાત કરોડ રસીના ડોઝની જરૂર પડે છે, જ્યારે 2025માં યુનિસેફની પ્રી-ફાઇનાન્સિંગ વ્યવસ્થા હેઠળ માત્ર 1.78 કરોડ ડોઝ મેળવી શકાયા હતા.
રસીઓ માટે કોવિડ-19ના ભંડોળનો ઉપયોગ કરવામાં પણ મુશ્કેલી ઊભી થઈ હતી. ડૉ. તૌફીક જોઆર્ડરના જણાવ્યા અનુસાર, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક પાસે કોવિડ રસીકરણ માટે રાખેલી રકમ પરત કર્યા પછી જ તેનો ઉપયોગ ઓરીની રસી માટે કરવાની નવી મંજૂરી માગી શકાતી હતી. આ પ્રક્રિયામાં અનેક મહિના લાગ્યા હતા.
કટોકટીનું રસીકરણ અભિયાન પણ અધૂરું
2026માં ફેબ્રુઆરીમાં બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP)ની સરકાર સત્તામાં આવી હતી. જૂનમાં સરકારે યુનિસેફ મારફતે સીધી ખરીદીની જૂની વ્યવસ્થા ફરી શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
16 માર્ચે ઓરીથી પ્રથમ મોતની ઓળખ થયા બાદ 5 એપ્રિલે કટોકટીનું રસીકરણ અભિયાન શરૂ કરાયું. શરૂઆતમાં 30 સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત ઉપજિલ્લાઓમાં અભિયાન ચલાવાયું અને પછી ચાર મોટા શહેરો સહિત 20 એપ્રિલથી દેશભરમાં તેનો વિસ્તાર થયો. છ મહિનાથી પાંચ વર્ષ સુધીનાં આશરે 1.8 કરોડ બાળકોને રસી આપવાનું લક્ષ્ય હતું. અધિકારીઓએ એપ્રિલ-મે દરમિયાન લગભગ બે કરોડ બાળકોને રસી આપ્યાનો દાવો કર્યો હતો.
પરંતુ જૂનમાં વિટામિન Aના ડોઝ આપવાના અભિયાનમાં એ જ વયજૂથનાં લગભગ 40 લાખ વધારાનાં બાળકો મળી આવ્યાં. આથી પ્રથમ અભિયાનમાં મોટી સંખ્યામાં બાળકો રહી ગયાં હોવાની આશંકા ઊભી થઈ.
વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનના આરોગ્ય બાબતોના વિશેષ સહાયક જિયાઉદ્દીન હૈદરે જણાવ્યું હતું કે રહી ગયેલાં બાળકો સુધી પહોંચવા સરકારે બીજું કટોકટીનું અભિયાન શરૂ કર્યું છે. હવે ઘરે-ઘરે ટીમો મોકલવા, ઉપજિલ્લા આરોગ્ય કેન્દ્રો અને હોસ્પિટલોમાં રસી ઉપલબ્ધ કરાવવા તથા માતા-પિતામાં જાગૃતિ વધારવા પગલાં લેવાઈ રહ્યાં છે. સરકાર રસીકરણની મહત્તમ ઉંમર પાંચ વર્ષથી વધારીને 10 વર્ષ કરવાની શક્યતા પર પણ વિચાર કરી રહી છે.
બાળકોની નોંધણી અને કુપોષણ પણ ચિંતાનું કારણ
યુનિસેફ અને બાંગ્લાદેશ બ્યુરો ઑફ સ્ટેટિસ્ટિક્સના અંદાજ મુજબ, દેશમાં 40 ટકા સુધી બાળકોની નોંધણી થઈ નથી. પરિણામે પાત્ર બાળકોની સાચી સંખ્યા નક્કી કરવી અને રસીકરણથી રહી ગયેલાં બાળકોને ઓળખવા મુશ્કેલ બને છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે કાગળ પર 100 ટકા રસીકરણ દેખાતું હોવા છતાં વાસ્તવિક દર ઘણો ઓછો હોઈ શકે છે.
કુપોષણ પણ પ્રકોપને ગંભીર બનાવી રહ્યું છે. ડૉ. તૌફીક જોઆર્ડરના જણાવ્યા અનુસાર, પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં લગભગ 26 ટકા બાળકોનો શારીરિક વિકાસ તેમની ઉંમર પ્રમાણે થયો નથી. કુપોષણને કારણે રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે અને ન્યુમોનિયા જેવા ચેપનું જોખમ વધે છે. ઓરી અને ડેન્ગ્યુના એકસાથે ફેલાવાથી હોસ્પિટલો પર પણ ભારે દબાણ ઊભું થયું છે.
આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં સુધારાની જરૂર
નિષ્ણાતો આરોગ્ય કર્મચારીઓની અછત, નબળી કોલ્ડ ચેઇન, રસીના વિતરણમાં મુશ્કેલી અને જાહેર આરોગ્ય નિષ્ણાતોની અછતને મુખ્ય પડકાર ગણાવે છે. સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી ખોટી માહિતીને કારણે રસીકરણ અંગે લોકોનો વિશ્વાસ પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
ડૉ. શાહિદ જમીલે ભારતને પણ બાંગ્લાદેશની સ્થિતિમાંથી શીખવાની સલાહ આપી છે. ભારત રસીના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર છે અને સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા વિશ્વના ઓરી-રૂબેલા રસીના લગભગ 80 ટકા ડોઝ પૂરા પાડે છે. જોકે, તેમણે ચેતવણી આપી છે કે માત્ર રસીનું ઉત્પાદન પૂરતું નથી. તેને યોગ્ય રીતે સંગ્રહિત કરવી, દરેક બાળક સુધી પહોંચાડવી અને લોકોનો વિશ્વાસ જાળવવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.
બાંગ્લાદેશનો વર્તમાન પ્રકોપ દર્શાવે છે કે વર્ષોની રસીકરણ સફળતા નબળી આરોગ્ય વ્યવસ્થા, વહીવટી વિલંબ અને ખોટી માહિતીના કારણે જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. હવે દેશ સામે સૌથી મોટો પડકાર દરેક રહી ગયેલા બાળક સુધી રસી પહોંચાડવાનો અને આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં લાંબા ગાળાના સુધારા કરવાનો છે.
