S Y Quraishi: ભારતના પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) એસ.વાય. કુરેશીએ ચૂંટણી પંચની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે ગુરુવારે, 5 નવેમ્બરે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાનો પ્રથમ પ્રયાસ થવો જોઈએ. જો ત્રણેય સભ્યો વચ્ચે સહમતી ન બને, તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવો જોઈએ. એટલે કે ત્રણ સભ્યોમાંથી કોઈપણ બે કમિશનરનો અભિપ્રાય પંચનો સત્તાવાર નિર્ણય બની શકે છે.
કુરેશીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) એકલા ચૂંટણી પંચ નથી. જો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બહુમતીથી અલગ મત ધરાવતા હોય અને બાકીના બે ચૂંટણી કમિશનર એકમત હોય, તો તેમનો નિર્ણય માન્ય ગણાય છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સહિત ત્રણમાંથી કોઈપણ બે સભ્યો સાથે મળીને પંચનો નિર્ણય નક્કી કરી શકે છે.
કુરેશીએ કહ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ પહેલાં સર્વસંમતિથી નિર્ણય લેવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએ. જો સર્વસંમતિ શક્ય ન બને, તો બહુમતીનો માર્ગ અપનાવવો જોઈએ. જો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર લઘુમતીમાં હોય, તો તેઓ એકલા ચૂંટણી પંચનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી.
ચાર મહિના સુધી ચૂંટણી પંચની બેઠક ન યોજાઈ
કુરેશીએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ચાર મહિના સુધી ચૂંટણી પંચની કોઈ પૂર્ણ બેઠક યોજાઈ નહોતી. આવી સ્થિતિમાં સર્વસંમતિથી કે બહુમતીથી નિર્ણય લેવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.
તેમની આ ટિપ્પણી એવા અહેવાલોના સંદર્ભમાં આવી હતી, જેમાં ચૂંટણી પંચના ત્રણેય સભ્યો વચ્ચે મતભેદ હોવાની વાત સામે આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, મે મહિનાથી ઓગસ્ટ સુધી પંચના ત્રણેય સભ્યોની કોઈ પૂર્ણ બેઠક યોજાઈ નહોતી.
કુરેશીએ આ નિવેદન કોલકાતામાં આપ્યું હતું. ગુરુવારે સાંજે જી.ડી. બિરલા સભાગૃહમાં તેઓ હાશિમ અબ્દુલ હલીમ સ્મૃતિ વ્યાખ્યાન આપી રહ્યા હતા. આ વ્યાખ્યાનનું આયોજન દિવંગત CPM નેતા અને પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભાના પૂર્વ અધ્યક્ષ હાશિમ અબ્દુલ હલીમના નામે સ્થાપિત ફાઉન્ડેશન દ્વારા દર વર્ષે કરવામાં આવે છે.
ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે 14 વખત વાંધા નોંધાયા હોવાનો અહેવાલ
ચૂંટણી પંચના આંતરિક મતભેદ અંગે સામે આવેલા અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના કથિત એકતરફી નિર્ણયો સામે 10 મહિનામાં ઔપચારિક રીતે 14 વાંધા નોંધાવ્યા હતા.
આ મતભેદો ખાસ કરીને વિવાદાસ્પદ વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન લેવાયેલા નિર્ણયો સાથે જોડાયેલા હતા. આ પ્રક્રિયા હેઠળ દેશનાં 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની મતદાર યાદીઓમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં.
અહેવાલ પ્રમાણે, ચૂંટણી કમિશનરોએ અનેક વહીવટી અને પ્રક્રિયાગત મુદ્દાઓ પર વાંધા ઉઠાવ્યા હતા. તેમાં મતદાર નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કાયદેસરના Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો. આ ઉપરાંત, મતદાર યાદી સંબંધિત સોફ્ટવેરનું નિયંત્રણ દિલ્હીમાં કેન્દ્રીકૃત કરવું અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને નિર્ણયોની જાણ ન કરવી જેવા મુદ્દાઓ પર પણ અસહમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી પંચની મંજૂરી વિના કામની વહેંચણી અંગેના આદેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા હોવાનો મુદ્દો પણ વાંધાઓમાં સામેલ હતો. પશ્ચિમ બંગાળમાં 16.10 લાખ કથિત અનધિકૃત અથવા નકલી અપીલોનો મામલો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
આ તમામ મુદ્દાઓને કારણે ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને ત્રણેય સભ્યો વચ્ચેના સંકલન અંગે સવાલો ઊભા થયા હતા. આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં કુરેશીએ બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થાનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું.
2008ની જમ્મુ-કાશ્મીર ચૂંટણીનું ઉદાહરણ આપ્યું
ચૂંટણી પંચમાં બહુમતીના આધારે નિર્ણય કેવી રીતે લઈ શકાય તે સમજાવવા માટે એસ.વાય. કુરેશીએ 2008ની જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભા ચૂંટણીનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું.
તે સમયે એન. ગોપાલસ્વામી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા, જ્યારે એસ.વાય. કુરેશી અને નવીન ચાવલા અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનર તરીકે જવાબદારી સંભાળતા હતા.
આ ચૂંટણી અમરનાથ જમીન હસ્તાંતરણ વિવાદ બાદ યોજાઈ હતી. આ વિવાદને કારણે કાશ્મીર ખીણમાં મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો થયા હતા. તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ગુલામ નબી આઝાદની સરકારે જમીન હસ્તાંતરણનો આદેશ પાછો ખેંચી લીધો હતો. ત્યારબાદ આઝાદે 7 જુલાઈ, 2008ના રોજ મુખ્યમંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું અને રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું.
ડિસેમ્બરમાં યોજાનારી વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં ચૂંટણી પંચે રાજકીય પક્ષો અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત કરવા કાશ્મીરની મુલાકાત લીધી હતી. તે દરમિયાન PDPનાં નેતા મહેબૂબા મુફ્તી અને નેશનલ કોન્ફરન્સના નેતા ઓમર અબ્દુલ્લાએ પંચ સમક્ષ મત વ્યક્ત કર્યો હતો કે હિંસાની સ્થિતિને કારણે તે સમયે ચૂંટણી યોજવી શક્ય નહીં બને.
ગોપાલસ્વામીનો મત અલગ હતો, બહુમતીથી ચૂંટણીનો નિર્ણય લેવાયો
કુરેશીના જણાવ્યા મુજબ, તે સમયે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન. ગોપાલસ્વામી પણ ચૂંટણી મુલતવી રાખવાના મત સાથે સહમત જણાતા હતા. જોકે, કુરેશી અને નવીન ચાવલાનું માનવું હતું કે ચૂંટણી નિર્ધારિત સમયે જ યોજવી જોઈએ.
કુરેશીએ કહ્યું હતું કે તેમણે સ્પષ્ટ રીતે રજૂઆત કરી હતી કે ચૂંટણી સમયસર યોજવી જરૂરી છે, કારણ કે ભવિષ્યમાં પરિસ્થિતિ વધુ અનિશ્ચિત બની શકે છે. તેમના મતે, અત્યારે ચૂંટણી યોજવાની તક હતી ત્યારે તેને મુલતવી રાખવી યોગ્ય નહોતી.
આખરે ગોપાલસ્વામીએ બહુમતીના નિર્ણયને સ્વીકારી લીધો હતો. કુરેશીએ જણાવ્યું હતું કે ગોપાલસ્વામીએ આ નિર્ણયને સર્વસંમતિથી લેવાયેલો ગણાવ્યો હતો અને આગળ આવીને તેનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.
આ ચૂંટણીમાં 60 ટકાથી વધુ મતદાન નોંધાયું હતું. કુરેશીએ તેને ઐતિહાસિક ચૂંટણી ગણાવી હતી. તેમના મતે, આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચમાં મતભેદ હોવા છતાં નિયમો મુજબ બહુમતીના આધારે નિર્ણય લઈ શકાય છે અને તમામ સભ્યો સંસ્થાના હિતમાં તે નિર્ણયને સ્વીકારી શકે છે.
ચૂંટણી પંચની સામૂહિક નિર્ણય પ્રક્રિયા પર ચર્ચા
એસ.વાય. કુરેશીના નિવેદનથી ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા ફરી શરૂ થઈ છે. તેમના મતે, ચૂંટણી પંચ એક સામૂહિક સંસ્થા છે અને તેના નિર્ણયો પણ સામૂહિક પ્રક્રિયા દ્વારા થવા જોઈએ.
સર્વસંમતિથી નિર્ણય લેવાનો પ્રયાસ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સહમતી ન બને ત્યારે બહુમતીનો નિયમ લાગુ થવો જોઈએ. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને એકલા નિર્ણય લેવાની સત્તા ધરાવતા વ્યક્તિ તરીકે જોવાને બદલે પંચના ત્રણ સભ્યોમાંથી એક સભ્ય તરીકે જોવો જોઈએ. કુરેશીએ 2008ની ચૂંટણીનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે મતભેદ હોવા છતાં બહુમતીનો નિર્ણય સ્વીકારીને સંસ્થાની કામગીરી આગળ વધારી શકાય છે.
