Goa High Court on SIR: મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન મતદારોને પોતાના સરનામા અથવા વ્યક્તિગત વિગતોમાં સુધારો કરવા માટે Form 6 ભરવા મજબૂર કરી શકાય નહીં. બોમ્બે હાઈકોર્ટની ગોવા બેન્ચે ગુરુવારે, 5 નવેમ્બરે આ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરતાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે નાગરિકો પર એવી જાહેરાત કરવા દબાણ કરી શકાય નહીં, જે હકીકતથી વિરુદ્ધ હોય અને જેના કારણે તેમને ફોજદારી કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડે.

જસ્ટિસ વાલ્મિકી મેનેઝેસ અને જસ્ટિસ અમિત જામસાંદેકરની બેન્ચે સાલગાંવકર પરિવારની અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન આ નિર્ણય આપ્યો હતો. અદાલતના આદેશથી ગોવાના સાંતા ક્રૂઝમાં રહેતા પરિવારના તમામ છ સભ્યોનાં નામ ફરીથી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાનો માર્ગ મોકળો થયો છે. SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનાં નામ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યાં હતાં, જ્યારે પરિવારે પોતાનું સરનામું બદલવાની જાણ કરવા માટે નિયમ મુજબ Form 8 જમા કરાવ્યું હતું.

Form 8 ભર્યું હોવા છતાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર

સાલગાંવકર પરિવારે સાંતા ક્રૂઝ વિધાનસભા મતવિસ્તારની અંદર જ પોતાનું રહેઠાણ બદલ્યું હતું. સરનામામાં થયેલા ફેરફારની નોંધણી માટે પરિવારે Form 8 ભર્યું હતું. જોકે, SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થઈ ગયાં હતાં.

ત્યારબાદ અધિકારીઓએ પરિવારને Form 6 ભરવાનું કહ્યું હતું. આ ફોર્મનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મતદાર યાદીમાં નવા મતદારોનાં નામ ઉમેરવા માટે થાય છે. પરંતુ પરિવારનું કહેવું હતું કે તેઓ પહેલેથી જ નોંધાયેલા મતદારો છે અને માત્ર એક જ મતવિસ્તારની અંદર પોતાનું સરનામું બદલવા માગે છે. તેથી નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવાનું ફોર્મ ભરવું યોગ્ય નથી.

આ મામલે રાહત મેળવવા માટે પરેશ સાલગાંવકરે હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. પરિવારે જણાવ્યું હતું કે બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO)ની સૂચના પ્રમાણે Form 8 જમા કરાવવામાં આવ્યું હતું. જોકે, અધિકારીઓએ અરજી પર કાર્યવાહી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે ERONET સોફ્ટવેરમાં અરજદારોના મતદાર ઓળખપત્ર સાથે જોડાયેલી વિગતો મળી નહોતી. આ તકનીકી સમસ્યાને કારણે અધિકારીઓ પાસે અરજી નકારવા સિવાય બીજો વિકલ્પ રહ્યો નહોતો.

ખોટી જાહેરાત માટે મજબૂર ન કરી શકાય: હાઈકોર્ટ

હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે નાગરિકોને એવી માહિતી અથવા જાહેરાત આપવા મજબૂર કરી શકાય નહીં, જે ખોટી હોય. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે અગાઉથી મતદાર તરીકે નોંધાયેલા વ્યક્તિને Form 6માં પોતાનું નામ કોઈ પણ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલું નથી તેવી જાહેરાત કરવાનું કહેવું યોગ્ય નથી.

બેન્ચે કહ્યું કે જો અરજદારોએ Form 6 ભર્યું હોત, તો તેમને એવી જાહેરાત કરવી પડત કે તેમનું નામ અગાઉ કોઈ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલું નથી અને તેઓ પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માગે છે. હકીકતમાં તેઓ પહેલેથી જ મતદાર હતા. આવી ખોટી જાહેરાતના કારણે Representation of the People Actની કલમ 31 હેઠળ તેમની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી થવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકત.

અદાલતે ચૂંટણી પંચની એ દલીલ પણ ફગાવી દીધી કે SIR પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યાં સુધી મતદાર નોંધણી અધિકારી (ERO) Form 8 પર કાર્યવાહી કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે. બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે Form 8 દ્વારા સરનામા અથવા અન્ય વિગતોમાં સુધારો કરવાની કાયદેસર પ્રક્રિયાને માત્ર SIR ચાલી રહી હોવાના આધારે અટકાવી શકાય નહીં.

ERONET સોફ્ટવેર સામે પણ ઉઠાવ્યા સવાલ

આ પહેલાંની સુનાવણી દરમિયાન પણ હાઈકોર્ટે ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું હતું કે તેના ERONET સોફ્ટવેરમાં SIRના ગણતરીના તબક્કા દરમિયાન મતદારોને વિગતોમાં ફેરફાર કરવા માટે Form 8નો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી મળતી નથી.

જોકે, સરનામામાં ફેરફાર નોંધાવવા માટે Form 8 જ યોગ્ય ફોર્મ છે. આથી અદાલતે સવાલ કર્યો હતો કે સોફ્ટવેરની મર્યાદાને કારણે કાયદેસરની અરજી કેવી રીતે નકારી શકાય. બેન્ચે આ સ્થિતિને ખૂબ જ ચિંતાજનક ગણાવી હતી અને ચૂંટણી પંચ પાસે સ્પષ્ટતા માગી હતી કે SIR દરમિયાન Form 8ની અરજીઓ સોફ્ટવેર દ્વારા શા માટે સ્વીકારવામાં આવતી નહોતી.

અદાલતે અગાઉ ટિપ્પણી કરી હતી કે જો કોઈ વ્યક્તિ પહેલેથી જ મતદાર હોય અને માત્ર રહેઠાણ બદલે, તો તેને નવો મતદાર ગણાવી Form 6 ભરાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. બેન્ચે કહ્યું હતું કે, “તે ક્યારેય નવો મતદાર નહોતો. તે પહેલેથી જ નોંધાયેલો મતદાર હતો. તમારી સિસ્ટમે તેને નવો મતદાર બનાવી દીધો.”

સુનાવણીની તક આપ્યા વિના નામ દૂર કરવું ખોટું

ગુરુવારે બેન્ચે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ મતદારે એક જ વિધાનસભા મતવિસ્તારની અંદર રહેઠાણ બદલવા માટે અગાઉથી Form 8 જમા કરાવ્યું હોય અને તેમ છતાં તેનું નામ સુધારેલી મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવે, તો તેને સુનાવણીની તક આપવી જરૂરી છે.

કોઈ પણ સુનાવણી વિના મતદારનું નામ દૂર કરવું તેના મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવા સમાન બની શકે છે. અદાલતે એ બાબત પર પણ ભાર મૂક્યો કે સાલગાંવકર પરિવારને તેમનાં નામ કાઢી નાખતાં પહેલાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવી નહોતી.

બેન્ચે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં સવાલ કર્યો હતો કે આ તો માત્ર એક પરિવારનો મામલો છે, પરંતુ આવા કેટલા લોકો હશે જેમણે પોતાનું રહેઠાણ બદલ્યું હશે અને તકનીકી સમસ્યાઓને કારણે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હશે.

Representation of the People Act ની જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ

અદાલતે Representation of the People Act, 1950ની કલમ 22 અને 23 તેમજ Registration of Electors Rules, 1960ના નિયમ 13 અને 25નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

કલમ 22 મુજબ, મતદાર નોંધણી અધિકારીને મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલી વિગતોમાં સુધારો કરવાનો, સામાન્ય રહેઠાણ બદલાય ત્યારે મતદારની નોંધણી યોગ્ય સ્થળે ખસેડવાનો અને નિર્ધારિત સંજોગોમાં નામ દૂર કરવાનો અધિકાર છે. જોકે, આવી કાર્યવાહી કરતાં પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની યોગ્ય તક આપવી જરૂરી છે.

અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં મતદારોના અધિકારોનું રક્ષણ થવું જોઈએ અને માત્ર વહીવટી કે તકનીકી મુશ્કેલીના કારણે તેમને નુકસાન થવું ન જોઈએ.

Form 6 અંગે ચૂંટણી પંચનું અલગ વલણ

3 નવેમ્બર સુધીમાં Form 6ના ઉપયોગ અંગે ચૂંટણી પંચે પોતાની ઑનલાઇન અરજી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કર્યો હતો. જોકે, પંચનું કહેવું છે કે અગાઉથી મતદાર તરીકે નોંધાયેલા લોકોનાં નામ જો મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં ન મળે, તો તેઓ પણ Form 6નો ઉપયોગ કરીને નામ ફરીથી સામેલ કરાવી શકે છે.

ચૂંટણી પંચે તમામ EROને આપેલી સ્પષ્ટતામાં જણાવ્યું હતું કે અગાઉ કોઈ મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલું હોવા છતાં Form 6 દ્વારા ફરીથી અરજી કરવી માત્ર આ કારણથી ખોટી જાહેરાત ગણાશે નહીં.

પંચે દિલ્હી હાઈકોર્ટના ઑક્ટોબરના એક આદેશનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ કેસમાં પંચના વકીલના સૂચન બાદ મતદારોને નામ ફરીથી સામેલ કરાવવા Form 6 ભરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. દિલ્હી હાઈકોર્ટે ખોટી જાહેરાત કરવાની શક્યતા અંગે મતદારોની ચિંતાને ગેરસમજ ગણાવી હતી.

જોકે, ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટની અગાઉની ટિપ્પણીઓનો ઉલ્લેખ કર્યો નહોતો, જેમાં અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ ફરીથી સામેલ કરવા Form 6ના ઉપયોગ અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

આ ઉપરાંત, મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO)ની કચેરીએ Form 6માં સુધારો કરવા માટે ચૂંટણી પંચને પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો. તેનો હેતુ SIR દરમિયાન નામ કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોને તેઓ પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવી રહ્યા છે તેવી જાહેરાત કર્યા વિના ફરીથી નામ સામેલ કરાવવાની સુવિધા આપવાનો હતો. જમીની સ્તરે અધિકારીઓને આવી જાહેરાતની શરતને કારણે મુશ્કેલી પડી રહી હતી.

ગોવા હાઈકોર્ટની આ ટિપ્પણીથી SIR દરમિયાન મતદારોના નામમાં સુધારા, Form 6 અને Form 8ના ઉપયોગ તેમજ ચૂંટણી પંચની સોફ્ટવેર વ્યવસ્થા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અદાલતનો મુખ્ય સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે તકનીકી ખામીઓ કે વહીવટી પ્રક્રિયાના કારણે કોઈ નાગરિકને તેના મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.