Caste Discrimination in IITs: ભારતીય પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થાઓ (IIT)ને દેશની પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માનવામાં આવે છે. જોકે, આ સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અને જાતિગત ભેદભાવની ઘટનાઓ સતત ચિંતાનો વિષય બની રહી છે. ખાસ કરીને દલિત, બહુજન અને આદિવાસી (DBA) સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓ માટે શૈક્ષણિક વાતાવરણ કેટલું અનુકૂળ છે તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

તાજેતરમાં IIT બોમ્બેના બી.ટેક.ના બીજા વર્ષના વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના આત્મહત્યા કેસે ફરી આ મુદ્દાને ચર્ચામાં લાવ્યો છે. સાહિલ અનુસૂચિત જાતિ (SC) સમુદાયના હતા. તેમના માતા-પિતાએ ફેકલ્ટી સભ્ય સૂર્યનારાયણ દુલ્લા પર જાતિગત સતામણીનો આરોપ લગાવી તેમની ધરપકડની માગ કરી હતી. બીજી તરફ, સંસ્થા દ્વારા સાહિલ પર પરીક્ષામાં ગેરરીતિ કર્યાનો અપ્રમાણિત આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હોવાનો પણ સવાલ ઊભો થયો હતો.

આ ઘટનાના પગલે IIT બોમ્બેના કેટલાક ફેકલ્ટી સભ્યોએ આરોપી પ્રોફેસરના સમર્થનમાં કૂચ કાઢી હતી. IIT દિલ્હી અને IIT મદ્રાસના કેટલાક ફેકલ્ટી સભ્યોએ પણ તેમના સમર્થનમાં નિવેદનો આપ્યાં હતાં. આ ઘટનાએ સવાલ ઊભો કર્યો છે કે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અને જાતિગત ભેદભાવના મુદ્દે લાંબા સમયથી અસરકારક કાર્યવાહી કેમ થતી નથી, જ્યારે આરોપોનો સામનો કરી રહેલા સહકર્મીના સમર્થનમાં ફેકલ્ટી સભ્યો ઝડપથી એકઠા થાય છે.

RTIમાં IITની ફેકલ્ટી રચનાને લઈને ચોંકાવનારા આંકડા

IITમાં જાતિગત પ્રતિનિધિત્વ અને વિદ્યાર્થીઓને મળતી સુવિધાઓની સ્થિતિ જાણવા માટે સપ્ટેમ્બર 2026માં વિવિધ સંસ્થાઓ પાસે માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીઓમાં ફેકલ્ટીની વર્તમાન વર્ગવાર સંખ્યા, ખાલી જગ્યાઓ, વર્ષ 2025થી ફેકલ્ટી પદો માટે મળેલી અરજીઓ અને SC/ST સેલની કામગીરી અંગે વિગતો માગવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત, માનસિક આરોગ્ય સેવાઓ, કાઉન્સેલરોની સંખ્યા, POSH અધિનિયમ હેઠળની આંતરિક ફરિયાદ સમિતિઓ (ICC) અને છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ અંગે પણ માહિતી માગવામાં આવી હતી.

દેશની કુલ 23 IITમાંથી માત્ર 17એ જવાબ આપ્યો હતો. તેમાંથી માત્ર 10 સંસ્થાઓએ વિભાગવાર ફેકલ્ટીના આંકડા આપ્યા અને સાત સંસ્થાઓએ અરજીઓ સંબંધિત માહિતી આપી હતી. મળેલા આંકડા મુજબ, IITમાં 80 ટકાથી વધુ ફેકલ્ટી સભ્યો સવર્ણ વર્ગના છે. IIT ખડગપુરમાં આ પ્રમાણ 91 ટકા હોવાનું સામે આવ્યું છે.

વિભાગવાર સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે. અનેક વિભાગોમાં SC, ST અથવા OBC સમુદાયનો એક પણ ફેકલ્ટી સભ્ય નથી. IIT પલક્કડમાં એક પણ ST ફેકલ્ટી સભ્ય ન હોવાનું જણાવાયું છે. IIT ગાંધીનગર, ગુવાહાટી, મંડી, ધારવાડ અને હૈદરાબાદના માનવવિદ્યા તથા સામાજિક વિજ્ઞાન વિભાગોમાં પણ આ સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ નથી.

લાયક ઉમેદવારોની અરજીઓ છતાં નિમણૂક નહીં

IITમાં અનામત વર્ગના લાયક ઉમેદવારો અરજી કરતા નથી, એવી દલીલ લાંબા સમયથી કરવામાં આવે છે. જોકે, RTIના આંકડા આ દલીલ સામે સવાલ ઊભા કરે છે. વર્ષ 2025થી અત્યાર સુધી ફેકલ્ટી પદો માટે આવેલી કુલ અરજીઓમાંથી અડધાથી વધુ અરજીઓ SC, ST અને OBC ઉમેદવારોની હતી. IIT ગુવાહાટીમાં આ પ્રમાણ 80 ટકાથી વધુ હતું.

IIT ગુવાહાટીના માનવવિદ્યા વિભાગમાં OBC ઉમેદવારોની 161 અને SC ઉમેદવારોની 100 અરજીઓ મળી હતી, છતાં આમાંથી એક પણ ઉમેદવારની નિમણૂક થઈ નહોતી.

આંકડાઓના આધારે લેખકનું અનુમાન છે કે મંજૂર ફેકલ્ટી જગ્યાઓ અને અનામતના નિયમોની સરખામણી કરતાં 928 સવર્ણ ફેકલ્ટી સભ્યો તેમની નિર્ધારિત સંખ્યા કરતાં વધુ જગ્યાઓ પર કાર્યરત છે, જ્યારે SC, ST અને OBC માટેની 2,631 જગ્યાઓ ખાલી છે. આ સ્થિતિમાં હજારો અનામત વર્ગના ઉમેદવારોએ અરજી કરી હોવા છતાં જગ્યાઓ ભરાઈ નથી.

વર્ષ 2022માં કરવામાં આવેલી RTIમાં 11 IITને ફેકલ્ટી પદો માટે 14 હજારથી વધુ અરજીઓ મળી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. IIT ગુવાહાટીએ અનામત વર્ગની 152 જગ્યાઓ જાહેર કરી હતી અને તેને 1,915 અરજીઓ મળી હતી, પરંતુ એક પણ નિમણૂક થઈ નહોતી. ચાર વર્ષ પછી પણ સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો ન હોવાનું તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે.

SC/ST સેલની કામગીરી સામે સવાલ

સાહિલ વાકોડેના કેસમાં આરોપી પ્રોફેસરના સમર્થનમાં ઊભા રહેલા કેટલાક ફેકલ્ટી સભ્યોની દલીલ હતી કે જાતિગત સતામણી થઈ હોય તો વિદ્યાર્થી SC/ST સેલમાં ફરિયાદ કરી શકતો હતો. જોકે, RTIના જવાબો આ સેલની કામગીરી અંગે ગંભીર સવાલ ઊભા કરે છે.

17 IITમાંથી છ સંસ્થાઓમાં SC/ST સેલ જ નથી. IIT રૂરકી અને IIT ભિલાઈએ જ ફરિયાદો મળ્યાની સાથે સેલ દ્વારા કાર્યક્રમો અને જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ યોજાઈ હોવાની તથા બજેટ ફાળવાયું હોવાની માહિતી આપી હતી. અન્ય સંસ્થાઓએ ફરિયાદો અને પ્રવૃત્તિઓ અંગે પૂરતી વિગતો આપી નહોતી.

વિભાગોમાં SC/ST સમુદાયના ફેકલ્ટી સભ્યો ન હોય તો વિદ્યાર્થીઓ પોતાની સમસ્યા કોની સમક્ષ રજૂ કરે તે પણ મોટો પ્રશ્ન છે. ફરિયાદ નોંધાવ્યા બાદ કાર્યવાહી થશે કે બદલો લેવામાં આવશે તેવો ડર પણ વિદ્યાર્થીઓને ફરિયાદ કરતાં રોકી શકે છે. લેખકના મતે, ફરિયાદો ન મળવી એ ભેદભાવ ન હોવાનો પુરાવો નથી, પરંતુ ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા પર વિશ્વાસનો અભાવ પણ હોઈ શકે છે.

IIT બોમ્બેના SC/ST સેલના સર્વેક્ષણોમાં પરિસરમાં જાતિગત ભેદભાવની સમસ્યા સામે આવી હોવા છતાં સંસ્થાએ ફરિયાદો ન મળ્યાની વાત કરી હોવાનું લેખમાં જણાવાયું છે. આ જ સંસ્થામાં અનિકેત અંભોરે, દર્શન સોલંકી અને સાહિલ વાકોડેના આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે.

ICCની સરખામણીમાં SC/ST સેલ પાછળ

POSH અધિનિયમ, 2013 હેઠળ મહિલાઓની જાતીય સતામણીની ફરિયાદો માટે આંતરિક ફરિયાદ સમિતિઓ (ICC)ની રચના ફરજિયાત છે. આ કારણે લગભગ તમામ IITમાં ICC કાર્યરત છે. IIT હૈદરાબાદે છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં 69 ફરિયાદો મળ્યાની માહિતી આપી હતી. આંકડા આપનારી આઠ સંસ્થાઓમાં કુલ 166 ફરિયાદો નોંધાઈ હતી.

જોકે, ICCમાં પણ સામાજિક પ્રતિનિધિત્વની અછત છે. IIT ખડગપુરે જણાવ્યું હતું કે તેની સમિતિમાં SC/ST/OBC સમુદાયનો એક પણ સભ્ય નથી. IIT પલક્કડમાં SC અને OBC સમુદાયના એક-એક સભ્ય હોવાનું જણાવાયું હતું.

આ સરખામણીના આધારે લેખકનું સૂચન છે કે SC/ST સેલને પણ ICC જેવી કાનૂની જવાબદારી અને દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવે. આ માટે રોહિત અધિનિયમ જેવા કાયદા અથવા UGCના ફરજિયાત નિયમોની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

માનસિક આરોગ્ય સેવાઓમાં પણ અછત

UGCની માર્ગદર્શિકા મુજબ, દર 500 વિદ્યાર્થીઓ માટે એક માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાત અથવા મનોવિજ્ઞાનીની વ્યવસ્થા અંગે વિચારણા કરવામાં આવી છે. પરંતુ 17 IITમાંથી માત્ર ત્રણ સંસ્થાઓ જ આ પ્રમાણ પૂર્ણ કરે છે. IIT-BHUમાં દર 4,750 વિદ્યાર્થીઓ માટે માત્ર એક માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાત ઉપલબ્ધ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

RTIના આંકડા અનુસાર, આત્મહત્યાથી થયેલાં 21 મૃત્યુમાંથી 11 કિસ્સા SC, ST અથવા OBC સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓના હતા. મોટા ભાગની IITમાં આ સમુદાયોમાંથી આવતા કાઉન્સેલરો પણ ઉપલબ્ધ નથી. લેખકના મતે, જાતિગત ભેદભાવનો સામનો કરતા વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરવા માટે કાઉન્સેલરોને આ મુદ્દા અંગે યોગ્ય તાલીમ અને સંવેદનશીલતા આપવી જરૂરી છે.

અનામતના અમલ અને જવાબદારીની માગ

સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રચાયેલા રાષ્ટ્રીય કાર્યદળે નવેમ્બર 2025માં રજૂ કરેલા વચગાળાના અહેવાલમાં ફેકલ્ટીની ખાલી જગ્યાઓ ત્રણ મહિનામાં ભરવાની અને વંચિત સમુદાયોના ઉમેદવારોને પ્રાથમિકતા આપવાની ભલામણ કરી હતી. કેન્દ્રીય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (શિક્ષક સંવર્ગમાં અનામત) અધિનિયમ, 2019 હેઠળ IITમાં અનામતનો અમલ ફરજિયાત છે. સરકારે 2022થી અનામતની ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે વિશેષ ભરતી અભિયાન ચલાવવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો હતો.

IITમાં અનામતની જગ્યાઓ ભરવી, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા વિભાગો સામે કાર્યવાહી કરવી, SC/ST સેલને કાનૂની અધિકારો અને બજેટ આપવું તથા માનસિક આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત બનાવવી જરૂરી છે.

IITમાં સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ, ફરિયાદ નિવારણ અને માનસિક આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત આ આંકડાઓ ફરી ઉજાગર કરે છે. વિદ્યાર્થીઓને સુરક્ષિત અને ભેદભાવમુક્ત વાતાવરણ મળે તે માટે સંસ્થાઓની જવાબદારી અને પારદર્શિતા મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહે છે.