10 નવેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં જાહેર કરાયેલા અહેવાલનું સૌથી ગંભીર તારણ એ છે કે 322માંથી 119 ઘટનાઓમાં પોલીસ, સૈન્ય, વહીવટી તંત્ર અથવા સ્થાનિક સરકારી સંસ્થાઓની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ ભૂમિકા સામે આવી હતી. એટલે કે આશરે 37 ટકા ઘટનાઓમાં સરકારી તંત્રની સંડોવણી અથવા હિંસા રોકવામાં તેની કથિત નિષ્ફળતા નોંધાઈ હતી.
95 ટકા ઘટનાઓમાં મુસ્લિમો નિશાન બન્યા
APCRના આંકડા પ્રમાણે, 322 ઘટનાઓમાંથી 307 મુસ્લિમો વિરુદ્ધ, 14 ખ્રિસ્તીઓ વિરુદ્ધ અને એક ઘટના બંને સમુદાયોને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવી હતી. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ ઓછામાં ઓછા 488 મુસ્લિમો અને 90 ખ્રિસ્તીઓ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમાં 48 બાળકો, 26 મહિલાઓ અને નવ વૃદ્ધોનો સમાવેશ થાય છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સરેરાશ દરરોજ એકથી વધુ વખત કોઈ વ્યક્તિને તેના ધર્મના કારણે હુમલો, સતામણી, ધરપકડ, વિસ્થાપન અથવા હત્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જોકે, આ આંકડા જાહેર થયેલી અને નોંધાયેલી ઘટનાઓ પર આધારિત છે. અનેક કિસ્સાઓ સામે ન આવતા હોવાથી વાસ્તવિક સંખ્યા વધુ હોઈ શકે છે.
પોલીસ અને સૈન્યની કાર્યવાહી દરમિયાન 21નાં મોત
54 મૃતકોમાંથી 21 લોકોનાં મોત પોલીસ અથવા સૈન્યની કાર્યવાહી, અટકાયત કે જેલ દરમિયાન થયાં હતાં. તેમાં 12 લોકોનાં મોત કથિત અથડામણોમાં અને નવનાં મોત પોલીસ કસ્ટડી અથવા જેલમાં થયાં હતાં. અથડામણમાં મૃત્યુ પામેલા 12માંથી નવ લોકો ઉત્તર પ્રદેશના હતા.
ઉત્તર પ્રદેશના અમરોહામાં ઝીશાન અને ગુલફામ નામના બે ભાઈઓનાં અલગ-અલગ કથિત પોલીસ અથડામણોમાં મોત થયાં હતાં. 26 ફેબ્રુઆરીએ એક યુટ્યુબર પર છરીથી હુમલાની ઘટના બાદ બંનેનાં નામ શંકાસ્પદ તરીકે સામે આવ્યાં હતાં. ઝીશાનને 1 માર્ચે અને ગુલફામને 3 માર્ચે ગાઝિયાબાદમાં ઠાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના પિતા બુનિયાદ અલીએ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જો તેમના પુત્રોએ ગુનો કર્યો હતો તો તેમની ધરપકડ કરીને અદાલતમાં રજૂ કરવા જોઈતા હતા.
દિલ્હીના 34 વર્ષીય અનીસનું 20 એપ્રિલે જહાંગીરપુરી પોલીસ સ્ટેશનમાં અટકાયત દરમિયાન મોત થયું હતું. તેમની માતાએ પોલીસ પર મારપીટનો આરોપ મૂક્યો હતો. ગુજરાતના અમદાવાદમાં 70 વર્ષીય ઝહીર શેખનું 19 મેના રોજ પોલીસ કસ્ટડીમાં મોત થયું હતું. પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર, તેમને દવા આપવામાં આવી નહોતી અને મારપીટ પણ કરવામાં આવી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ FIR નોંધાઈ હતી, પરંતુ તેમાં કોઈ પોલીસ અધિકારીનું નામ નહોતું.
પીડિતો વિરુદ્ધ જ FIR નોંધાવાના કિસ્સા
અહેવાલ મુજબ, FIR નોંધાયાની માહિતી ધરાવતી 108 ઘટનાઓમાંથી 40 કિસ્સાઓમાં પીડિતો વિરુદ્ધ જ FIR દાખલ કરવામાં આવી હતી. આમાંથી 21 કિસ્સા ઉત્તર પ્રદેશના હતા. ગૌમાંસ અને પશુઓ સંબંધિત વિવાદોમાં 17, ધર્મપરિવર્તનના આરોપોમાં નવ અને ધાર્મિક લાગણી દુભાયાના આરોપોમાં સાત કિસ્સાઓ નોંધાયા હતા.
શ્રાવસ્તીમાં ઇફ્તાર કરવા, વારાણસીમાં હોડી પર રોજો ખોલવા અને બરેલીમાં ખાલી મકાનમાં નમાજ પઢવા બદલ મુસ્લિમોની ધરપકડ થયાનો પણ ઉલ્લેખ છે. આસામના લખીમપુરમાં વિરોધ પ્રદર્શન માટે વોટ્સએપ ગ્રૂપ બનાવનારા ત્રણ યુવાનોને જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
બુલડોઝર કાર્યવાહી અને બળજબરીથી સ્થળાંતર
APCRએ સુપ્રીમ કોર્ટની 2024ની માર્ગદર્શિકાઓ છતાં ઘરો અને ધાર્મિક સ્થળો તોડી પાડવાની કાર્યવાહી ચાલુ રહેવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. દિલ્હીના ઉત્તમ નગરમાં હત્યાની ઘટના બાદ એક મુસ્લિમ આરોપીના પરિવારના મકાનનો કેટલોક ભાગ તોડી પાડવામાં આવ્યો હતો. ઉજ્જૈનની શાહી મસ્જિદ અને દિલ્હીની મદીના મસ્જિદના કેટલાક ભાગો રસ્તો પહોળો કરવાના નામે તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા.
આસામના ગોલપારા જિલ્લામાં પાંચ ગામોના 73 મુસ્લિમ પરિવારોને 24 કલાકની નોટિસ આપીને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા. જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 83 મુસ્લિમ પરિવારોને ઘર છોડવું પડ્યું હતું. છત્તીસગઢના ગરિયાબંદમાં ટોળાના હુમલા બાદ 10 મુસ્લિમ પરિવારો ગામ છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા.
ગૌમાંસ અને પશુઓના નામે 79 ઘટનાઓ
માંસ અને પશુઓ સાથે જોડાયેલા વિવાદો હિંસાનું સૌથી મોટું કારણ બન્યા હતા. આ સમયગાળામાં આવી 79 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જેમાં 11 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ઝારખંડના ગોડ્ડામાં પપ્પુ અન્સારીની હત્યાનો પણ ઉલ્લેખ છે. 7-8 જાન્યુઆરીની રાત્રે પશુચોરીના આરોપ બાદ ટોળાએ તેમના પર હુમલો કર્યો હતો. આ ઘટનામાં તેમનું મોત થયું હતું. તેઓ પાંચ બાળકોને પાછળ છોડી ગયા હતા.
તહેવારો દરમિયાન હિંસાની ઘટનાઓમાં વધારો
અહેવાલ મુજબ, રમઝાન, હોળી અને રામનવમી, પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીનાં પરિણામો અને બકરી ઈદ તેમજ કાવડ યાત્રા અને શ્રાવણના ત્રણ સમયગાળામાં કુલ 187 હેટ ક્રાઇમ નોંધાયા હતા. આ માત્ર વર્ષના 37 ટકા દિવસો હતા, પરંતુ કુલ ઘટનાઓના 58 ટકા આ સમયગાળામાં બની હતી.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં મુસ્લિમોને બળજબરીથી ‘જય શ્રીરામ’ના નારા લગાવવા મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાજસ્થાનના બ્યાવર, ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર અને મહારાષ્ટ્રના જલગાંવમાં આવી ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.
ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 97 ઘટનાઓ
| રાજ્ય | ઘટનાઓ |
|---|---|
| ઉત્તર પ્રદેશ | 97 |
| પશ્ચિમ બંગાળ | 42 |
| મહારાષ્ટ્ર | 30 |
| દિલ્હી | 22 |
| બિહાર | 18 |
| કુલ | 209 |
ઉત્તર પ્રદેશમાં નોંધાયેલી 97 ઘટનાઓમાંથી 47માં સરકારી તંત્રની ભૂમિકા સામે આવી હતી. રાજ્યમાં દેશનાં કુલ મોતના આશરે 35 ટકા કિસ્સા નોંધાયા હતા. આ ઘટનાઓ 38 જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલી હતી.
હેટ સ્પીચના 83 કિસ્સા, માત્ર છમાં FIR
APCRના અલગ હેટ સ્પીચ અહેવાલમાં જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન 16થી વધુ રાજ્યોમાં 83 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. તેમાં 57 વક્તાઓનાં નામ સામે આવ્યાં હતાં. 33 ભાષણો જાહેર હોદ્દા ધરાવતા લોકો સાથે જોડાયેલાં હતાં અને 37 ભાષણોમાં હિંસાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. જોકે, માત્ર છ કિસ્સાઓમાં FIR નોંધાઈ હતી.
દિલ્હીના ઉત્તમ નગરમાં હોળી દરમિયાન થયેલી તરુણની હત્યા બાદ મુસ્લિમો વિરુદ્ધ નફરત ફેલાવતા વીડિયોનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. APCRએ 110 વીડિયોનું વિશ્લેષણ કરતાં 60માં મુસ્લિમોની હત્યા અથવા એન્કાઉન્ટરની માગ અને 23માં ઘરો કે મસ્જિદો તોડવાની માગ જોવા મળી હતી.
કાયદાના અમલ અને ન્યાય અંગે ગંભીર સવાલ
અહેવાલ મુજબ, 30 હત્યાના કિસ્સાઓમાંથી માત્ર 10માં તમામ મુખ્ય આરોપીઓની ધરપકડ થઈ હતી. નવમાં કેટલાક આરોપીઓની ધરપકડ થઈ હતી, જ્યારે 11 કિસ્સાઓમાં કોઈ ધરપકડની માહિતી મળી નહોતી. ખાનગી જૂથો દ્વારા થયેલા 94 બિનઘાતક હુમલાઓમાંથી માત્ર 12માં ધરપકડ થયાની માહિતી મળી હતી.
APCRના બંને અહેવાલો ધાર્મિક લઘુમતીઓની સુરક્ષા, પોલીસની નિષ્પક્ષતા અને કાયદાના સમાન અમલ અંગે સવાલ ઊભા કરે છે. ખાસ કરીને સરકારી તંત્રની ભૂમિકા, પીડિતો વિરુદ્ધ FIR અને નફરતભર્યાં ભાષણો સામે મર્યાદિત કાર્યવાહી જેવા મુદ્દાઓ પર જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂરિયાત સામે આવે છે.
