
BJP Strategy in South India: દક્ષિણ ભારતમાં BJPને હજુ સુધી કર્ણાટક સિવાય મોટા રાજ્યોમાં પોતાની સરકાર બનાવવામાં સફળતા મળી નથી. તેમ છતાં કેન્દ્ર સરકાર અને દક્ષિણનાં રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ વચ્ચે વધતા સહકારને કારણે રાજકીય ચર્ચા તેજ બની છે. 13 નવેમ્બર 2026ના રોજ બેંગલુરુના IIMમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને કર્ણાટકના મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમાર એક મંચ પર આવ્યા હતા. આ દરમિયાન શિવકુમારે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાં સ્પર્ધા ચાલુ રહી શકે, પરંતુ વિકાસના કામોમાં એકબીજાને સહકાર આપવો જોઈએ.
આ નિવેદનને દક્ષિણ ભારતના બદલાતા રાજકીય સંબંધોના સંદર્ભમાં જોવામાં આવી રહ્યું છે. તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી રેવંત રેડ્ડી પણ વડાપ્રધાન મોદી સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધોની વાત કરી ચૂક્યા છે. કેરળના મુખ્યમંત્રી બી.ડી. સતીશન કેન્દ્ર સાથે સંઘર્ષ ટાળવાની વાત કરે છે, જ્યારે તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી વિજયે BJPને વૈચારિક વિરોધી ગણાવ્યા હોવા છતાં દરેક મુદ્દે આંખ બંધ કરીને વિરોધ નહીં કરવાની વાત કરી છે. બીજી તરફ, આંધ્રપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી ચંદ્રબાબુ નાયડુ NDAના સાથી છે.
આ ઘટનાક્રમથી સવાલ ઊભો થયો છે કે શું BJP ચૂંટણીમાં સીધી જીત મેળવ્યા વિના પણ દક્ષિણ ભારતના રાજકારણમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે?
દક્ષિણનાં પાંચ રાજ્યોમાં BJPની સ્થિતિ
દક્ષિણ ભારતનાં પાંચ મુખ્ય રાજ્યો આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, કર્ણાટક, તમિલનાડુ અને કેરળમાંથી લોકસભાની કુલ 129 બેઠકો આવે છે. આ પાંચમાંથી કોઈ રાજ્યમાં BJPનો પોતાનો મુખ્યમંત્રી નથી. જોકે, આંધ્રપ્રદેશમાં ચંદ્રબાબુ નાયડુની TDP NDAનો ભાગ હોવાથી કેન્દ્રમાં BJP સાથે સત્તાની ભાગીદાર છે.
કર્ણાટકમાં 2023માં કોંગ્રેસ સત્તામાં આવી હતી. તેલંગાણામાં પણ 2023માં કોંગ્રેસે સરકાર બનાવી અને રેવંત રેડ્ડી મુખ્યમંત્રી બન્યા. તમિલનાડુમાં 2026ની ચૂંટણીમાં અભિનેતા વિજયની TVKએ 108 બેઠકો જીતી હતી. કોંગ્રેસ સહિતના સાથી પક્ષોના સમર્થનથી ગઠબંધનને બહુમતી મળી હતી. કેરળમાં 2026માં UDF સત્તામાં આવ્યું અને વી.ડી. સતીશન મુખ્યમંત્રી બન્યા.
આ રાજ્યોમાં BJPની મર્યાદિત સીધી સત્તા હોવા છતાં કેન્દ્ર સરકાર સાથેના સંબંધોનું મહત્ત્વ વધ્યું છે. રાજકીય વિશ્લેષણમાં આ સ્થિતિને માત્ર ચૂંટણીના પરિણામોથી નહીં, પરંતુ કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો અને વિકાસનાં કામોના દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવામાં આવી રહી છે.
દક્ષિણ ભારતમાં BJP સામેના પડકાર
દક્ષિણ ભારતમાં BJP સામે ભાષા અને પ્રાદેશિક ઓળખ, સામાજિક સમીકરણો તથા આર્થિક હિતો જેવા પડકારો છે. ખાસ કરીને તમિલનાડુમાં હિન્દી અને દ્રવિડ ઓળખનો મુદ્દો લાંબા સમયથી રાજકારણમાં મહત્ત્વ ધરાવે છે. બીજી તરફ, દક્ષિણનાં રાજ્યો કેન્દ્ર પાસેથી મળતા ભંડોળ, કરવેરાની વહેંચણી અને વિકાસ યોજનાઓ અંગે વારંવાર પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરે છે.
આ સંજોગોમાં કેન્દ્ર સાથે સીધો સંઘર્ષ કરવાને બદલે વિકાસનાં કામોમાં સહકાર આપવો મુખ્યમંત્રીઓ માટે વ્યવહારુ વિકલ્પ બની શકે છે. જોકે, આ સહકારને BJPની સુનિયોજિત રાજકીય વ્યૂહરચના ગણાવવી એ વિશ્લેષણ છે, કોઈ સત્તાવાર રીતે જાહેર કરાયેલી યોજના નથી.
સીમાંકન અને બે તૃતીયાંશ બહુમતીનું ગણિત
કેન્દ્ર અને દક્ષિણનાં રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધોમાં સીમાંકનનો મુદ્દો સૌથી મહત્ત્વનો બની શકે છે. 16 એપ્રિલ 2026ના રોજ લોકસભામાં બંધારણનું 131મું સુધારા બિલ રજૂ થયું હતું. તેમાં લોકસભાની મહત્તમ સભ્યસંખ્યા 850 સુધી વધારવાની અને સીમાંકન સાથે મહિલા અનામતના અમલને જોડવાની જોગવાઈ હતી.
17 એપ્રિલે બિલ પર મતદાન થયું ત્યારે તેની તરફેણમાં 298 અને વિરોધમાં 230 મત પડ્યા હતા. બંધારણીય સુધારા માટે જરૂરી બે તૃતીયાંશ બહુમતી ન મળતાં બિલ પસાર થઈ શક્યું નહોતું. ત્યારબાદ તેની સાથે જોડાયેલાં અન્ય બે બિલ પણ આગળ વધ્યાં નહોતાં.
સીમાંકન અંગે દક્ષિણનાં રાજ્યોની ચિંતા એ છે કે વસ્તીના આધારે બેઠકોની વહેંચણી બદલાય તો લોકસભામાં તેમનું સાપેક્ષ રાજકીય વજન ઘટી શકે છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકાર તરફથી ગૃહમંત્રી અમિત શાહે દલીલ કરી હતી કે પ્રસ્તાવિત માળખામાં દક્ષિણનાં રાજ્યોની બેઠકો ઘટવાને બદલે વધશે અને તેમનો કુલ હિસ્સો લગભગ જળવાઈ રહેશે. આ મુદ્દે સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે મતભેદ યથાવત્ છે.
કોંગ્રેસની અંદરના મતભેદનો રાજકીય મુદ્દો
બીજી સંભવિત રાજકીય અસર કોંગ્રેસની રાષ્ટ્રીય નેતાગીરી અને રાજ્યના મુખ્યમંત્રીઓના વલણ વચ્ચેનો તફાવત છે. રાહુલ ગાંધી કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓની ટીકા કરે છે, જ્યારે કેટલાક કોંગ્રેસી મુખ્યમંત્રીઓ વડાપ્રધાન સાથે વિકાસના મુદ્દે સહકારની વાત કરે છે.
રેવંત રેડ્ડીએ માર્ચ 2024માં વડાપ્રધાન મોદીને ‘મોટા ભાઈ’ ગણાવીને તેલંગાણાના વિકાસ માટે કેન્દ્રના સહયોગની માગ કરી હતી. આ નિવેદન તાજેતરનું નથી, પરંતુ કેન્દ્ર સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો જાળવવાની તેમની અગાઉની જાહેર ભૂમિકાનું ઉદાહરણ છે.
આવા સંવાદથી કોંગ્રેસની અંદર રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિરોધ અને રાજ્ય સ્તરે સહકાર વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચામાં આવી શકે છે. જોકે, તેને કારણે પક્ષમાં કોઈ ચોક્કસ રાજકીય વિભાજન થયું છે એવું કહેવા માટે પૂરતા આધાર નથી.
મુખ્યમંત્રીઓના સહકાર પાછળનાં વ્યવહારુ કારણો
રાજ્યોને મેટ્રો, રસ્તા, પાણી, વીજળી, દુષ્કાળ રાહત અને અન્ય માળખાકીય યોજનાઓ માટે કેન્દ્રની મંજૂરી તથા નાણાકીય સહાયની જરૂર પડે છે. 13 નવેમ્બરે કર્ણાટકમાં વડાપ્રધાન મોદીની હાજરીમાં ડી.કે. શિવકુમારે મેકેદાટુ પ્રોજેક્ટ, દુષ્કાળ રાહત અને મેટ્રો સહિતના મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રનો સહયોગ માગ્યો હતો. તેમણે રાજકીય સ્પર્ધા અને વિકાસમાં સહકાર વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ કર્યો હતો.
મુખ્યમંત્રીઓ માટે પોતાના રાજ્યમાં રોકાણ લાવવું, વિકાસ યોજનાઓ આગળ વધારવી અને આગામી ચૂંટણીઓ પહેલાં કામનાં પરિણામો બતાવવાં પણ મહત્ત્વનાં છે. તેથી કેન્દ્ર સાથેના સંબંધો જાળવવા તેમની પોતાની રાજકીય જરૂરિયાત પણ હોઈ શકે છે. આંધ્રપ્રદેશમાં ચંદ્રબાબુ નાયડુનું NDA સાથેનું જોડાણ કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેની ભાગીદારીનું ઉદાહરણ છે.
બીજી તરફ, વિપક્ષી પક્ષોનો આક્ષેપ છે કે કેન્દ્ર સરકાર કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ અને અન્ય વહીવટી સત્તાઓનો રાજકીય દબાણ માટે ઉપયોગ કરે છે. BJP આ પ્રકારના આક્ષેપોને નકારે છે. આ મુદ્દાને પણ રાજકીય દાવા અને તેના જવાબના સ્વરૂપમાં જ જોવો જરૂરી છે.
સહકારનો અર્થ રાજકીય સમર્થન નથી
કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે સહકાર રાખવો એ ભારતીય સંઘીય વ્યવસ્થાનો સામાન્ય ભાગ છે. મુખ્યમંત્રી વડાપ્રધાનને મળે, રાજ્યની માગણીઓ રજૂ કરે કે વિકાસ યોજનાઓ માટે સહાય માગે, તેનો અર્થ આપોઆપ રાજકીય સમર્થન એવો થતો નથી.
દક્ષિણનાં મુખ્યમંત્રીઓ કેન્દ્ર સાથે કામ કરવા માગે છે, પરંતુ સીમાંકન, ભંડોળની વહેંચણી, ભાષા અને રાજ્યના અધિકારો જેવા મુદ્દે પોતાનો વિરોધ પણ વ્યક્ત કરી શકે છે. એટલે સહકાર અને રાજકીય વિરોધ એકસાથે ચાલુ રહી શકે છે.
2028 અને 2029ની ચૂંટણીઓમાં થશે સાચી કસોટી
હાલના ઘટનાક્રમથી એવું કહી શકાય કે દક્ષિણ ભારતમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધોનું રાજકીય મહત્ત્વ વધી રહ્યું છે. BJP માટે આ રાજ્યોમાં પ્રભાવ વધારવાની તક હોઈ શકે છે, જ્યારે પ્રાદેશિક અને કોંગ્રેસી મુખ્યમંત્રીઓ માટે કેન્દ્રની મદદથી વિકાસનાં કામો આગળ વધારવાની તક છે.
પરંતુ આ સહકારથી BJPને ચૂંટણીમાં કેટલો ફાયદો થશે તે નક્કી નથી. તેની સાચી કસોટી આગામી રાજ્ય વિધાનસભા ચૂંટણીઓ અને 2029ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન થશે. સીમાંકન, નાણાં પંચની ભલામણો અને કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચેના વિવાદો ત્યારે ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી શકે છે.
હાલની સ્થિતિને રાજકીય સમજૂતી, વિકાસલક્ષી સહકાર અને દરેક પક્ષની પોતાની જરૂરિયાતો વચ્ચેના સંતુલન તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય રહેશે. દક્ષિણ ભારતમાં BJPનો પ્રભાવ વધે છે કે મુખ્યમંત્રીઓ કેન્દ્ર સાથેના સંબંધોનો ઉપયોગ પોતાના રાજ્યોના હિત માટે કરે છે, તેનો જવાબ આગામી રાજકીય ઘટનાક્રમ આપશે.







