
Rahul Gandhi India Foreign Policy: લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ ભારતની વિદેશ નીતિને લઈને મોદી સરકાર પર ફરી સવાલો ઉઠાવ્યા છે. અમેરિકાની શિકાગો યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથેની વાતચીત દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની મંત્રણામાં પાકિસ્તાન ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે, જ્યારે ભારત માત્ર દર્શક બનીને રહી ગયું છે. તેમના મતે, અમેરિકા, ઈરાન અને રશિયા જેવા દેશો સાથે ભારતના સારા સંબંધો હોવા છતાં દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે પ્રભાવ પાડી શકતો નથી.
રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે ભારતનું કદ, તેની આર્થિક ક્ષમતા અને વૈશ્વિક મહત્વ જોતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં તેનો અવાજ વધુ મજબૂત હોવો જોઈએ. ભારતે માત્ર વૈશ્વિક ઘટનાઓ પર નજર રાખવાને બદલે મહત્વપૂર્ણ મંત્રણાઓ અને રાજદ્વારી પ્રક્રિયાઓમાં સક્રિય ભાગ લેવો જોઈએ. જોકે, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ભારતની ભૂમિકા મર્યાદિત બની રહી હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.
અમેરિકા-ઈરાન મંત્રણામાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ
શિકાગો યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથેની ચર્ચા દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી મંત્રણાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન બંને દેશો વચ્ચે વાતચીતમાં ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે, જ્યારે ભારત આ પ્રક્રિયામાં સક્રિય રીતે જોડાયેલું દેખાતું નથી.
રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું, ‘મને એ જાણીને ખૂબ આશ્ચર્ય થાય છે કે પાકિસ્તાન ઈરાનીઓ અને અમેરિકનો વચ્ચે મંત્રણા કરી રહ્યું છે અને ભારત માત્ર જોઈ રહ્યું છે.’
તેમણે ઉમેર્યું કે ભારતના અમેરિકા, ઈરાન અને રશિયા સાથે લાંબા સમયથી સંબંધો રહ્યા છે. આવા સંબંધો હોવા છતાં ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં પોતાની સ્થિતિ અને પ્રભાવનો પૂરતો ઉપયોગ કરી શકતું નથી. તેમના મતે, ભારતે પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે વૈશ્વિક રાજકારણમાં સક્રિય અને અસરકારક ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
“I’m pretty shocked that Pakistan is busy negotiating with the Iranians and the Americans, while India is just looking.” https://t.co/kTzQKn3Qq0
— Congress (@INCIndia) November 19, 2026
‘મોદી-ટ્રમ્પની મિત્રતાથી ભૂરાજકારણ ચાલતું નથી’
રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તથા રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચેના વ્યક્તિગત સંબંધોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું માત્ર નેતાઓ વચ્ચેની મિત્રતાના આધારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને ભૂરાજકીય નિર્ણયો નક્કી થઈ શકે?
તેમણે કહ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં વ્યક્તિગત મિત્રતા કરતાં આર્થિક હિતો, રાજકીય પરિસ્થિતિઓ અને વૈશ્વિક શક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધો વધુ મહત્વ ધરાવે છે. કોઈ દેશનો રાષ્ટ્રપ્રમુખ માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગીના આધારે પોતાના દેશના નિર્ણયો લેતો નથી. તેની પાછળ સમગ્ર આર્થિક અને રાજકીય વ્યવસ્થા કામ કરતી હોય છે.
રાહુલ ગાંધીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે વડાપ્રધાન મોદી અને અન્ય વૈશ્વિક નેતાઓ વચ્ચેની મિત્રતા સામે તેમને વાંધો નથી. પરંતુ ભારતે એ સમજવાની જરૂર છે કે દુનિયામાં કયા પ્રકારના ફેરફારો થઈ રહ્યા છે અને તેમાં દેશ પોતાનું સ્થાન કેવી રીતે મજબૂત બનાવી શકે છે.
વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતે ફરી મજબૂત અવાજ ઊભો કરવો જોઈએ
રાહુલ ગાંધીએ ભારતની આઝાદી પછીની વિદેશ નીતિનો ઉલ્લેખ કરતાં બિનજોડાણવાદી આંદોલનના સમયગાળાની યાદ અપાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે તે સમયે ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પોતાની અલગ ઓળખ ઊભી કરી હતી. હવે પણ ભારતે વૈશ્વિક મંચ પર પોતાનો મજબૂત અવાજ સ્થાપિત કરવાની જરૂર છે.
તેમના મતે, બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી રચાયેલી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં પશ્ચિમી દેશોનો પ્રભાવ વધુ રહ્યો હતો. જોકે, આવનારા સમયમાં વૈશ્વિક વ્યવસ્થા માત્ર એક દેશ કે એક સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ નહીં રહે. તેમાં વિવિધ દેશો અને સંસ્કૃતિઓની ભાગીદારી વધશે.
રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે આગામી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને આકાર આપવામાં અમેરિકા, ચીન, ભારત, મધ્ય પૂર્વ અને રશિયા સહિતના દેશોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહેશે. તેમણે ભારતને આ બદલાતી વ્યવસ્થામાં સક્રિય ભાગીદાર બનવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.
પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત માટે આતંકવાદ બંધ થવો જરૂરી
ચર્ચા દરમિયાન પાકિસ્તાનના એક સહભાગીએ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો સુધારવા તથા પરસ્પર આરોપોથી આગળ વધવા અંગે રાહુલ ગાંધીને સવાલ કર્યો હતો. તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચે વાતચીતની શક્યતા છે, પરંતુ પાકિસ્તાન તરફથી ભારતમાં આતંકવાદને મળતું સમર્થન મોટો અવરોધ છે.
રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે નિર્દોષ લોકોની હત્યા થતી રહે અને ભારત પાકિસ્તાન સાથે મંત્રણા કરે તે સ્વીકાર્ય નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જે દિવસે આતંકવાદ બંધ થશે, તે દિવસે બંને દેશો વચ્ચે વાતચીત શરૂ થઈ શકે છે.
આ નિવેદન દ્વારા તેમણે એક તરફ પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં સંવાદની શક્યતા દર્શાવી, તો બીજી તરફ આતંકવાદનો મુદ્દો ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ હોવાનું પણ સ્પષ્ટ કર્યું.
વિદેશોમાં પણ સરકારની નીતિઓ પર સવાલ ઉઠાવતા રહ્યા છે રાહુલ
રાહુલ ગાંધી અગાઉ પણ વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન ભારતની રાજકીય અને આર્થિક સ્થિતિ અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કરી ચૂક્યા છે. સપ્ટેમ્બર 2024માં અમેરિકામાં વિદ્યાર્થીઓ સાથેની વાતચીત દરમિયાન તેમણે ભારતમાં રોજગારની સમસ્યા અને આયાત પર વધતી નિર્ભરતાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે ચીનના ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં વધતા વર્ચસ્વનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું હતું કે ભારતમાં વપરાતી ઘણી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ચીનમાં થાય છે.
ઓક્ટોબર 2025માં કોલંબિયાની EIA યુનિવર્સિટીમાં થયેલી વાતચીત દરમિયાન પણ તેમણે BJP પર ભારતના લોકશાહી માળખાને નબળું પાડવાનો આરોપ મૂક્યો હતો.
પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ વચ્ચે વિદેશ નીતિ પર ચર્ચા
રાહુલ ગાંધીનું શિકાગોનું નિવેદન એવા સમયે સામે આવ્યું છે, જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ, અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક રાજકારણમાં સતત ફેરફારો થઈ રહ્યા છે.
ભારતની વિદેશ નીતિનો એક મહત્વપૂર્ણ આધાર વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા રહ્યો છે. તેનો અર્થ એ છે કે ભારત કોઈ એક શક્તિ જૂથના દબાણ હેઠળ આવ્યા વિના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અનુસાર નિર્ણયો લેવાનો પ્રયાસ કરે છે.
રાહુલ ગાંધીનો આરોપ છે કે મોદી સરકારની વિદેશ નીતિમાં વ્યક્તિગત સંબંધો અને પ્રચારને વધુ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં ભારતનો પ્રભાવ નબળો પડી રહ્યો છે. જોકે, ભારતની કૂટનીતિક ભૂમિકાનું મૂલ્યાંકન માત્ર કોઈ એક આંતરરાષ્ટ્રીય મંત્રણામાં મધ્યસ્થી કરવાની ભૂમિકાના આધારે કરી શકાય નહીં. આ મુદ્દે રાહુલ ગાંધીની ટિપ્પણીએ સરકારની વિદેશ નીતિ અને વૈશ્વિક મંચ પર ભારતના સ્થાન અંગે ફરી રાજકીય ચર્ચા શરૂ કરી છે.







