
Trump Putin Xi Jinping Meeting: ચીનના શેનઝેનમાં અમેરિકા, રશિયા અને ચીનના રાષ્ટ્રાધ્યક્ષોની ઐતિહાસિક ત્રિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ હતી. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને બેઠક બાદ સંયુક્ત શાંતિ ઘોષણાપત્ર જાહેર કર્યું હતું. તેમાં પરમાણુ યુદ્ધ અટકાવવા, પરમાણુ હથિયારોના પ્રસારને રોકવા, વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો સ્થિર રાખવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મજબૂત બનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. જોકે, દુનિયામાં ચાલી રહેલાં બે મોટા સંઘર્ષો- ઈરાન યુદ્ધ અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અંગે ઘોષણાપત્રમાં કોઈ સ્પષ્ટ ઉકેલ કે નક્કર યોજના રજૂ કરવામાં આવી નથી. આ કારણે શાંતિની મોટી જાહેરાતો વચ્ચે બેઠકનાં પરિણામો અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
ત્રણ મહાસત્તાઓના નેતાઓ પહેલીવાર એકસાથે
શેનઝેનમાં યોજાયેલી આ બેઠકને અમેરિકા, ચીન અને રશિયાના નેતાઓની પહેલી સંયુક્ત ત્રિપક્ષીય બેઠક ગણાવવામાં આવી છે. ત્રણેય દેશો પાસે દુનિયાના સૌથી મોટા પરમાણુ શસ્ત્રાગારોમાં સામેલ જથ્થો છે અને વૈશ્વિક રાજકારણ, અર્થતંત્ર તથા સુરક્ષા પર તેમનો મોટો પ્રભાવ છે. બેઠક ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની અધ્યક્ષતામાં યોજાઈ હતી.
બેઠકની શરૂઆતમાં ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે ત્રણેય દેશો દુનિયાની સૌથી મોટી મહાસત્તાઓમાં સામેલ છે અને તેમની પાસે વિશ્વના સૌથી મોટા પરમાણુ હથિયારોના જથ્થા છે. તેમણે કહ્યું, “અમે ઇતિહાસ રચી રહ્યા છીએ.” ટ્રમ્પના મતે, મતભેદ ધરાવતા નેતાઓ સાથે વાતચીત કરવાથી દૂર રહેવાને બદલે સંવાદ ચાલુ રાખવો જોઈએ, કારણ કે વાતચીતની તકો નકારીને શાંતિ મેળવી શકાતી નથી.
શી જિનપિંગે ત્રણેય દેશોને શીત યુદ્ધની માનસિકતા છોડીને પરસ્પર સહયોગ કરવાની અપીલ કરી હતી. પુતિને પણ કહ્યું હતું કે ત્રણેય દેશો રચનાત્મક રીતે સાથે મળીને કામ કરે તો વૈશ્વિક સ્થિરતા મજબૂત બની શકે છે.
પરમાણુ યુદ્ધ અટકાવવા પર ભાર, પરંતુ નક્કર કરાર નહીં
બેઠકનો મુખ્ય મુદ્દો પરમાણુ હથિયારોનું જોખમ ઘટાડવાનો રહ્યો હતો. શી જિનપિંગે પરમાણુ હથિયારો પર પ્રતિબંધ મૂકવા અને તેમને નાબૂદ કરવાની દિશામાં પ્રયાસ કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે પરમાણુ યુદ્ધ જીતી શકાય નહીં અને તે ક્યારેય લડવું જોઈએ નહીં.
ટ્રમ્પે પણ જણાવ્યું હતું કે પરમાણુ હથિયારોના મુદ્દે ચર્ચા કરવા માટે ત્રણેય દેશો મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થિતિમાં છે. સંયુક્ત ઘોષણાપત્રમાં પરમાણુ હથિયારોના પ્રસારને રોકવા, જોખમ ઘટાડવા અને વ્યૂહાત્મક સ્થિરતા જાળવવા માટે વાતચીત ચાલુ રાખવાની વાત કરવામાં આવી હતી.
જોકે, પરમાણુ હથિયારોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે કોઈ ચોક્કસ લક્ષ્ય, સમયમર્યાદા કે બંધનકર્તા કરાર જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલે આ મુદ્દે સહમતી વ્યક્ત થઈ હોવા છતાં તેનો અમલ કેવી રીતે થશે તે સ્પષ્ટ નથી.
વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો સ્થિર રાખવાની વાત
ત્રણેય દેશોએ દુનિયામાં ઊર્જાનો પુરવઠો સતત જાળવી રાખવા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા લાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. આ મુદ્દો ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષ બાદ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઊભી થયેલી સ્થિતિએ ઊર્જા પુરવઠા અંગે ચિંતા વધારી છે.
આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના તેલ વેપાર માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. અગાઉ દુનિયાના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ પાંચમો ભાગ આ માર્ગેથી પસાર થતો હતો. બીજી તરફ, યુક્રેન દ્વારા રશિયાના ઊર્જા મથકો પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ પણ પુરવઠા પર અસર કરી છે.
જોકે, સંયુક્ત ઘોષણાપત્રમાં ઊર્જા પુરવઠો સ્થિર રાખવા માટે કયા ચોક્કસ પગલાં લેવામાં આવશે તેની વિગત આપવામાં આવી નથી.
ઈરાન અને યુક્રેન યુદ્ધ અંગે સ્પષ્ટતા નહીં
બેઠકની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ મર્યાદા એ રહી કે ઈરાન અને યુક્રેન યુદ્ધ અંગે કોઈ નક્કર નિર્ણય જાહેર થયો નથી. ટ્રમ્પે ફરી કહ્યું હતું કે ઈરાનને પરમાણુ હથિયારો મેળવવા દેવા જોઈએ નહીં. તેમણે એવો દાવો પણ કર્યો હતો કે શી જિનપિંગ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ખુલ્લી રહેવી જોઈએ અને ઈરાન પરમાણુ હથિયારો ન બનાવે તે વાત સાથે સહમત છે.
બીજી તરફ, ઈરાન સતત કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે અને તેનો પરમાણુ હથિયારો બનાવવાનો ઇરાદો નથી. તેમ છતાં સંયુક્ત ઘોષણાપત્રમાં ઈરાન વિરુદ્ધના યુદ્ધ, અમેરિકાના હુમલા અથવા ઈરાનની સ્થિતિ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.
યુક્રેન યુદ્ધ અંગે ટ્રમ્પે શી જિનપિંગને સંઘર્ષ સમાપ્ત કરાવવામાં મદદ કરવાની અપીલ કરી હતી. જોકે, ક્રેમલિનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે યુક્રેન યુદ્ધ ત્રણેય નેતાઓની બેઠકનો મુખ્ય મુદ્દો નહોતો. આ મુદ્દે ટ્રમ્પ અને પુતિન વચ્ચે અલગથી વાતચીત થઈ હતી.
G3ની રચના અને યુરોપની ચિંતા
ત્રણ મહાસત્તાના નેતાઓની બેઠકને વૈશ્વિક રાજકારણમાં નવા શક્તિ સમીકરણ એટલે કે ‘G3’ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ, યુરોપના અનેક નેતાઓ બર્લિનમાં યુક્રેનને મદદ અને રશિયા વિરુદ્ધની વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. યુરોપના દેશોને ચિંતા છે કે અમેરિકા, ચીન અને રશિયા વચ્ચે સીધા કરારો થાય તો વૈશ્વિક નિર્ણયો લેવામાં યુરોપની ભૂમિકા નબળી પડી શકે છે.
અમેરિકાએ આવતા મહિને મિયામીમાં યોજાનારા G20 શિખર સંમેલન માટે પુતિનને આમંત્રણ આપ્યું છે. શી જિનપિંગ પણ તેમાં સામેલ થાય તેવી શક્યતા છે. પુતિન અગાઉના કેટલાક G20 સંમેલનોમાં હાજર રહ્યા નહોતા. યુક્રેન યુદ્ધ અને ICCના ધરપકડ વોરંટને લઈને ઊભેલા વિવાદો તેની પાછળનાં કારણોમાં સામેલ છે.
ICCની ભૂમિકા સામે ત્રણેય દેશોનો વિરોધ
સંયુક્ત ઘોષણાપત્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી અદાલત (ICC) અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની સત્તાના દુરુપયોગ સામે પણ વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. ICC યુદ્ધ અપરાધો, માનવતા વિરુદ્ધના અપરાધો અને નરસંહાર જેવા ગંભીર ગુનાઓની તપાસ તથા કાર્યવાહી માટે બનાવવામાં આવી છે. જોકે, અમેરિકા, રશિયા અને ચીન ત્રણેય આ અદાલતના સભ્યો નથી.
અમેરિકા અને ICC વચ્ચે અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકન સૈનિકો વિરુદ્ધની તપાસ તથા ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ સામેના ધરપકડ વોરંટને લઈને તણાવ રહ્યો છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પુતિન વિરુદ્ધ યુક્રેન યુદ્ધ સંબંધિત ધરપકડ વોરંટ જાહેર થયા બાદ રશિયાએ પણ અદાલતનો વિરોધ કર્યો છે. ચીન પણ ICCનું સભ્ય નથી અને શિનજિયાંગમાં ઉઇગર સમુદાય અંગેના માનવાધિકારના આરોપોને નકારે છે.
શાંતિની જાહેરાત સામે અમલનો પડકાર
શેનઝેનની બેઠકથી ત્રણ મહાસત્તાઓ વચ્ચે સીધો સંવાદ વધારવાની તક ઊભી થઈ છે. પરમાણુ જોખમ ઘટાડવા અને વૈશ્વિક સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાની સંયુક્ત પ્રતિબદ્ધતા મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ ઈરાન અને યુક્રેનમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધો અંગે કોઈ નક્કર યોજના કે સમયમર્યાદા જાહેર ન થવાથી ઘોષણાપત્રની અસરકારકતા અંગે સવાલો યથાવત્ છે.
આખરે આ બેઠકની વાસ્તવિક સફળતા માત્ર શાંતિની જાહેરાતોથી નહીં, પરંતુ ત્રણેય દેશો આવનારા સમયમાં કયા પગલાં લે છે અને ચાલુ સંઘર્ષો ઘટાડવામાં કેટલી પ્રગતિ કરે છે તેના આધારે નક્કી થશે.









